ENDOPLAZMİK RETİKULUM!

Uzman Psikolog Dr. Tugay YAZGAN

tyazgan@haberhayat.net

Hücrelerimizin İçinde Bir Psikolog Olsaydı…

İnsan, hayatı boyunca bir şeyler üretir: Düşünceler, duygular, kararlar, ilişkiler… Bazen umut üretir, bazen kaygı; bazen çözüm bulur, bazen de aynı sorunu farklı insanlarla yeniden yaşar. Üstelik bütün bunları yaparken kendi davranışlarının nasıl ortaya çıktığını çoğu zaman fark etmez. Oysa bedenimizin en küçük fabrikası olan hücreler bile üretimin nasıl bir iş birliği gerektirdiğini bilir. Peki, insanın iç dünyası bir fabrika olsaydı, kim üretir, kim kontrol eder, kim dengeyi sağlar, kim de bütün olup biteni dışarıya sunardı? Gelin, hücrenin kapısından içeri girelim. Bu kez biyolojiye biraz psikoloji, bilime biraz mizah katalım. Çünkü belki de kendimizi anlamanın en eğlenceli yollarından biri, içimizdeki üretim bandına dışarıdan bakmaktır.

Ribozom: Hayallerin Üretim Müdürü

Ribozom bir insan olsaydı muhtemelen şöyle derdi:

“Bana sürekli başarılı olmak istediğini söylüyorsun. Peki, bunun için bugün ne ürettin?”

Çünkü insan zihni hayal kurmakta son derece başarılıdır. Pazartesi günü yeni bir hayat kurarız, salı günü kendimize yatırım yapmaya karar veririz. Çarşamba günü ertelemeyi bırakacağımızı açıklarız, perşembe günü yorulur, cuma günü bütün kararları gelecek haftaya devrederiz.

Hayal çok, üretim sınırlı!

Psikolojik açıdan ribozom bize şunu hatırlatır: Niyet, davranışa dönüşmediğinde yalnızca bir tasarı olarak kalır. Değişim, düşünmekle başlar ama küçük ve sürdürülebilir eylemlerle ilerler.

Kendimize soralım: Bugün hangi düşüncemi davranışa dönüştürdüm?

Granüllü Endoplazmik Retikulum: Her Şeyi Kafasına Takan Kalite Uzmanı

Bir insan olsaydı muhtemelen titiz, ayrıntıcı ve biraz da kaygılı olurdu. Elinde kontrol listesiyle şöyle derdi:

“Bir dakika! Bu protein buna katlanamaz. Önce bir kendine gelsin, sonra yola çıksın!”

İnsan zihni de bazen buna benzer biçimde çalışır. Bir olay yaşar, onu yorumlar, geçmiş deneyimlerimizle karşılaştırır ve ardından bir tepki geliştiririz.

Örneğin bir arkadaşımız mesajımıza iki saat cevap vermemiştir. İçimizdeki üretim müdürü hemen bir düşünce üretir: “Tekrar mesaj atmalıyım.”

Kalite uzmanımız devreye girer: “Acaba bana mı kızdı? Geçen gün söylediğim sözü yanlış mı anladı? Yoksa artık benimle görüşmek istemiyor mu?”

Golgi henüz paketi teslim etmeden zihnimizde üç sezonluk bir ilişki draması başlamıştır!

Elbette hücredeki protein işleme mekanizmalarıyla insanın psikolojik süreçleri aynı değildir. Ancak bu benzetme önemli bir gerçeği görünür kılar: Bizi etkileyen yalnızca olaylar değil, onlara yüklediğimiz anlamlardır.

Bazen yaşadığımız olaydan çok, zihnimizde yazdığımız senaryolar bizi yorar.

Düz Endoplazmik Retikulum: Ekibin Denge Uzmanı

Düz endoplazmik retikulumu insanlaştıracak olursak diğerleri üretim ve teslimat telaşındayken arka planda sistemin işleyişine katkıda bulunan sakin bir ekip üyesidir.

Muhtemelen şöyle konuşurdu: “Arkadaşlar, herkes bir şey üretmek zorunda değil. Önce sistemin dengesini koruyalım!”

Modern insanın duymaya ihtiyacı olan cümlelerden biri de budur.

Sürekli başarmak, yetişmek, kazanmak ve kendimizi kanıtlamak istiyoruz. Dinlenmeyi ise bazen tembellik zannediyoruz. Oysa dinlenmek, sürdürülebilir çabanın önemli bir parçasıdır.

Herkese yetişen, her sorunu çözen, başkalarının derdini dinleyen ama kendisine vakit ayıramayan birini düşünün. Bir gün en küçük meseleye öfkeleniyor. Çevresindekiler şaşkın: “Bu kadar küçük bir şeye neden bu kadar tepki verdi?” Belki de mesele yalnızca o küçük olay değildir. Biriken yorgunluk, dinlenememe ve karşılanmayan ihtiyaçlar da tepkinin içinde pay sahibidir.

İnsan, yalnızca üretmeye değil, kendini yenilemeye de ihtiyaç duyar.Başkalarına bakım verirken kendi ihtiyaçlarını sürekli ertelemek, zamanla bedelini ödeyebileceğimiz bir alışkanlığa dönüşebilir.

Golgi Aygıtı: Halkla İlişkiler Müdürü

Golgi Aygıtı bir insan olsaydı muhtemelen şöyle derdi: “Arkadaşlar, içerik güzel olabilir ama sunum da önemli!”

İnsan ilişkilerinde de benzer bir durum vardır. Bir duygu yaşarız; öfke, üzüntü, korku ya da kırgınlık… Fakat bu duyguyu nasıl ifade ettiğimiz, ilişkinin seyrini değiştirebilir.

Birine kırıldığımızda iki seçeneğimiz olsun.

İlk seçenek: “Sen zaten hep böylesin! Senden hiçbir şey olmaz!”

İkinci seçenek: “Dün yaşanan olay beni kırdı. Kendimi önemsenmemiş hissettim. Bunu seninle konuşmak istiyorum.”

Duygunun kaynağı benzer olabilir; ancak ifade biçimi farklıdır. İlk cümle karşı tarafı savunmaya itebilirken ikincisi konuşmaya alan açabilir. İçimizdeki Golgi Aygıtı bize şunu söylerdi: Her aklımıza geleni etiketsiz ve kontrolsüz biçimde dışarı göndermek zorunda değiliz!

Öfkeyi hakarete, korkuyu saldırganlığa, üzüntüyü sessiz cezalandırmaya dönüştürmek yerine duygularımızı tanımayı ve daha sağlıklı ifade etmeyi öğrenebiliriz.

Önemli olan yalnızca ne hissettiğimiz değil, hissettiğimiz şeyle ne yaptığımızdır. İnsan beyninin üretim bandında sorun çıkarsa…

Şimdi bu dört karakteri aynı masada düşünelim.

Bu işleyiş, insan psikolojisi için bilimsel bir model değildir; ancak düşünce, duygu, bedensel durum ve davranış arasındaki ilişkileri konuşmak için yaratıcı bir benzetme sunar. Bir tartışmada yalnızca bir söz söylemeyiz; bazen yıllardır sürdürdüğümüz ilişki alışkanlıklarını da yeniden üretiriz.

Sürekli eleştirilen bir çocuk, ilerleyen yıllarda kendisini acımasızca eleştiren bir yetişkine dönüşebilir. Her anlaşmazlığı tehdit olarak algılayan biri, ilişkilerinde savunmacı davranabilir. Duygularını ifade etmesi engellenen bir insan ise ihtiyaçlarını dile getirmekte zorlanabilir.

Bunlar kaçınılmaz sonuçlar değildir. İnsan, farkındalık ve uygun destekle yeni düşünme ve davranma biçimleri geliştirebilir.

Psikolojik gelişimin en önemli taraflarından biri, geçmişte öğrendiğimiz her şeyi gelecekte de tekrarlamak zorunda olmadığımızı bilmektir.

Kendini Üretmek De Bir Sanattır

Bir hücrenin işleyişi, üretimin tek başına yeterli olmadığını gösterir. Üretilen maddelerin işlenmesi, taşınması ve hücresel dengenin korunması da gerekir.

İnsan hayatında da hedefler kadar alışkanlıklar, duygular kadar davranışlar, başarı kadar öz bakım önemlidir.

Kendimizi değiştirmek istediğimizde bütün hayatımızı bir gecede yeniden tasarlamaya kalkışmak zorunda değiliz. Bazen bir düşünceyi sorgulamak, bir alışkanlığı değiştirmek veya öfkeyle vereceğimiz tepkiyi birkaç dakika ertelemek anlamlı bir başlangıçtır.

Çünkü kendimizi yeniden üretmek, her gün bambaşka biri olmak değil; eski tepkilerimizin yerine daha işlevsel seçenekler koyabilmektir.

Bu haftanın sorusu, kendi hayatınızın üretim bandında bugün ne üretiyorsunuz: Çözüm mü, kaygı mı? Güven mi, kuşku mu? Sağlıklı ilişkiler mi, aynı eski tartışmalar mı?

Lütfen içinizdeki Golgi aygıtına biraz yetki verin. Her aklınıza geleni anında uygulamak zorunda değilsiniz! Bazen bir mesajı göndermeden önce beklemek, bir öfkeyi ifade etmeden önce anlamak ve bir kararı vermeden önce düşünmek hayatımızdaki en iyi kalite kontrolüdür. Çünkü insan, yalnızca yaşadıklarının değil, yaşadıklarını nasıl yorumladığının ve onlarla ne ürettiğinin de hikayesidir.