DR. TUGAY YAZGAN “İYİ OLMA ZORBALIĞINI” YAZDI

“Pozitif düşün.”

Son yılların en masum görünen ama bazen en acımasız cümlelerinden biri bu.

İşini kaybedersin: “Boş ver, daha iyisi çıkar.”

Sevdiğin birini kaybedersin: “Güçlü olmalısın.”

İlişkin biter: “Her işte bir hayır vardır.”

Ekonomik olarak zorlanırsın: “Parayı hayatına çekmeye odaklan.”

Kaygılanırsın: “Olumsuz düşünme.”

Tükenirsin: “Biraz şükret.”

Depresif hissedersin: “Hayat güzel, olaylara biraz pozitif bak.”

Bütün bunların ortak bir mesajı vardır: “Şu anda hissettiğin şey yanlış.”

Problem de burada başlıyor.

Çünkü insanın her zaman iyi olması gerektiği fikri, zamanla bir tür “iyi olma zorbalığına” dönüşebiliyor.

Acı çekmek artık ayıp mı?

Modern insanın başına garip bir şey geldi.

Eskiden insanın üzülmesi, yas tutması, öfkelenmesi, korkması veya umutsuz hissetmesi hayatın doğal parçaları kabul edilirdi.

Şimdi ise sanki sürekli iyi hissetmemiz gerekiyor.

Sosyal medyaya giriyoruz.

Gülümseyen insanlar.

Başarı hikayeleri.

Spor yapan bedenler.

Kahve eşliğinde motivasyon cümleleri.

“Never give up.”

“Everything happens for a reason.”

“Good vibes only.”

“Be grateful.”

“Choose happiness.” (Bu kelimeleri bilerek İngilizce yazdım! “Sosyal medyamızdaki sanal arkadaşlarımız harika İngilizce biliyor nasıl olsa daha doğrusu ben yazayım da okuyan anlamasa da olur, Türkçesi aynı havayı yaratmıyor.” saflığındayız çünkü…)

Sanki hayatın doğal hali mutluluk, mutsuzluk ise kişinin yanlış yaptığı bir şeymiş gibi.

Oysa üzüntü bir karakter kusuru değildir. Korkmak zayıflık değildir. Yas tutmak başarısızlık değildir. Öfkelenmek kötülük değildir. Kaygılanmak her zaman düşünce hatası değildir.

Bazen insan sadece kötü bir şey yaşadığı için kötü hisseder.

Ve bunun düzeltilmesi değil, yaşanması gerekir.

“Toksik pozitiflik” tam olarak nedir?

Psikoloji literatüründe son yıllarda daha fazla tartışılan “toksik pozitiflik”, olumlu düşünmenin kendisi değildir.

Asıl mesele, olumlu düşüncenin gerçekliği inkar etmek, olumsuz duyguları bastırmak veya kişinin yaşadığı acıyı küçümsemek için kullanılmasıdır.

2026’da yayımlanan bir Oxford Handbook bölümü de toksik pozitifliği; stresin veya olumsuz deneyimlerin bastırılması, inkar edilmesi ya da reddedilmesiyle ilişkilendiriyor.

Dolayısıyla:

“Umutlu ol.” başka bir şeydir; “Üzülme.” başka bir şey. “Bu zor, ama birlikte bunun içinden geçebiliriz.” başka bir şeydir.

“Pozitif düşün, bunda da bir hayır vardır.” ise bazen karşımızdaki insanın acısını susturmanın kibarlaştırılmış biçimidir.

Bir insanın acısını neden hemen düzeltmeye çalışıyoruz?

Çünkü başkasının acısıyla karşılaşmak bizi de rahatsız ediyor.

Bir arkadaşımız ağladığında ne yapacağımızı bilemeyiz.

Onun yanında sessizce oturmak zordur.

Acısını değiştiremeyiz.

Sorununu çözemeyiz.

Bu çaresizlik duygusuyla baş edebilmek için hemen bir cümle üretiriz:

“Takma kafana.”

“Geçer.”

“Daha kötüsü de olabilirdi.”

“Güçlü ol.”

“Pozitif düşün.”

Burada bir taraftan ben seni anlamıyorum mesajı veririz; aslında bazen söylediğimiz şey şudur:

“Senin acını görmek benim için de zor. Lütfen bir an önce iyi ol.”

Dolayısıyla toksik pozitiflik yalnızca karşımızdakine yapılan bir şey değildir.

Bazen kendi çaresizliğimizi yatıştırmak için başkasının duygusunu sustururuz.

“Daha kötüsü de var” cümlesinin görünmeyen şiddeti:

Bir insan size “İşimi kaybettim ve çok üzgünüm.” dediğinde: “En azından sağlıklısın.” demek teknik olarak doğru olabilir. Ama psikolojik olarak işe yaramayabilir. Çünkü insanın yaşadığı problemi başka insanların problemleriyle karşılaştırmak, onun acısını ortadan kaldırmaz.

Bir annenin çocuğunu kaybetmesiyle başka bir annenin çocuğunu kaybetmesi arasında “Hangisi daha kötü?” yarışması yapılmaz. Acının olimpiyatı yoktur. İnsan acı çekmek için dünyanın en kötü acısını yaşamak zorunda değildir.

Pozitif düşünmek gerçekten işe yaramıyor mu?

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor.

Hayır.

Sorun pozitif düşünmek değil. Sorun, pozitif düşünmenin gerçek düşünmenin yerine geçirilmesi. Araştırmalar, olumlu beklentiler ile yalnızca başarıyı hayal etmek arasında önemli bir fark olduğunu gösteriyor.

Gabriele Oettingen ve Doris Mayer‘in çalışmasında, gelecekte başarılı olacağına dair gerçekçi beklentileri yüksek olan kişilerin daha fazla çaba gösterdiği ve daha başarılı olduğu görülürken, yalnızca ideal geleceği olumlu biçimde hayal etmenin aynı sonucu vermediği bulundu.

Başka bir ifadeyle: “Başaracağım” ile “Başardığımı hayal ediyorum.” aynı psikolojik süreç değildir.

Hatta Oettingen ve çalışma arkadaşlarının araştırmaları, idealize edilmiş olumlu gelecek fantezilerinin bazı durumlarda daha düşük enerji ve daha az çabayla ilişkili olabileceğini gösteriyor.

Yani bazen ihtiyacımız olan şey yalnızca hayal kurmak değil, tüm engellere rağmen harekete geçmektir.

“Her şey senin zihninde” demek ne kadar doğru?

Kişisel gelişim kültürünün en tehlikeli mesajlarından biri de budur: “Hayatını düşüncelerin yaratır.”

Bu cümle belli ölçülerde motive edici olabilir. Fakat sınırı aşıldığında tehlikelidir. Çünkü insanın yaşadığı her problemi kendi zihninin ürünüymüş gibi gösterebilir.

İşsiz misin?

“Yeterince pozitif düşünmüyorsun.”

Borçlu musun?

“Bolluk bilincin kapalı.”

Kötü bir ilişkide misin?

“Yanlış titreşimleri çekiyorsun.”

Başarısız oldun?

“İnancın yeterince güçlü değil.”

Böylece ekonomik, sosyal, politik veya ilişkisel sorunlar bireyin psikolojisine indirgenir.

Sistem ortadan kaybolur, suç bireyin zihnine yüklenir.

Bu, psikolojinin yanlış kullanılmış halidir.

“Şükret” bazen neden yaralamaya başlar Şükretmek değerlidir.
Minnettarlık psikolojik açıdan da önemli bir kaynak olabilir ama minnettarlık, acının inkarı değildir.

Bir insan aynı anda hem sahip oldukları için minnettar olabilir hem de hayatındaki bir şeyden dolayı derin bir üzüntü yaşayabilir.

Çünkü duygular birbirlerini dışlamak zorunda değildir.

“Elimde olanlara şükrediyorum.” ve “Yine de bugün çok üzgünüm.” aynı anda doğru olabilir.

İnsan psikolojisi matematik problemi değildir.

Bir duyguyu ortadan kaldırmak için diğerini açmamız gerekmez.

En tehlikelisi: İnsan kendi duygusuna zorbalık yapmaya başlıyor Toksik pozitifliğin en sinsi biçimi, dışarıdan gelen baskının zamanla insanın kendi içine yerleşmesidir.

Önce başkaları söyler:

“Pozitif düşün.”

Sonra insan kendi kendine söylemeye başlar:

“Üzülmemeliyim.”

“Kaygılanmamalıyım.”

“Güçlü olmalıyım.”

“Böyle hissetmem yanlış.”

“Benden daha kötü durumda insanlar var.”

Ve sonunda ikinci bir problem ortaya çıkar:

İnsan yalnızca üzülmez; üzüldüğü için kendini suçlar.

Asıl tehlike budur.

Çünkü ilk acının üzerine ikinci bir acı eklenir: “Neden hala iyi değilim?”

Psikolojik olarak sağlıklı insan hiç üzülmeyen insan değildir.

Belki de mutluluk kavramını yeniden düşünmemiz gerekiyor.

Psikolojik sağlamlık; hiç kırılmamak değildir. Hiç ağlamamak değildir. Her koşulda gülümsemek değildir. Her şeyin iyi olduğuna kendini inandırmak değildir.

Psikolojik sağlamlık, bazen: “Evet, bu çok kötü.” diyebilmektir.

Sonra: “Buna rağmen ne yapabilirim?” diye sorabilmektir.

Önce gerçekliği kabul etmek, sonra eyleme geçmek.

Bazen ihtiyacımız olan motivasyon değil, tanınmaktır

Bir insan size: “Çok zorlanıyorum.” dediğinde ona hemen çözüm üretmek zorunda değilsiniz.

Bazen: “Evet, gerçekten zor görünüyor.” demek yeterlidir.

Bir insan ağladığında: “Ağlama.” demek yerine:

“Ağlamak istiyorsan ağlayabilirsin.” demek daha insancıl olabilir.

Bir insan başarısız olduğunda: “Daha iyisini yaparsın.” demeden önce: “Bunun seni ne kadar hayal kırıklığına uğrattığını anlayabiliyorum.” demek gerekebilir.

Çünkü insan her zaman çözüm istemez. Bazen önce anlaşılmak ister.

Gerçek pozitiflik pembe gözlük değildir

Gerçek iyimserlik: “Her şey güzel olacak.” demek değildir.

Gerçek iyimserlik bazen: “Şu anda iyi değilim. Ama bu durumun içinde yapabileceğim bir şeyler olduğuna inanıyorum.” diyebilmektir.

Aradaki fark çok büyük. Birincisi gerçekliği inkar edebilir. İkincisi gerçekliği kabul ederek umudu korur. İşte sağlıklı pozitiflik budur. Gerçeği görmek ve yine de umudu kaybetmemek.

Belki de birbirimize artık “Pozitif düşün” demeyi bırakmalıyız. Onun yerine başka cümleler öğrenmeliyiz.

“Pozitif düşün.” yerine: “Seni dinliyorum.”

“Geçer.” yerine: “Şu anda senin için gerçekten zor.”

“Daha kötüsü de var.” yerine: “Yaşadığın şey seni neden bu kadar etkilediğini anlayabiliyorum.”

“Güçlü ol.” yerine:

“Güçlü olmak zorunda değilsin; istersen yanında olabilirim.”

“Her şeyin bir sebebi vardır.” yerine: “Bunun neden olduğunu bilmiyorum ama bununla birlikte baş etmene yardımcı olabilirim.”

Belki de insanlara her zaman ışık göstermeye çalışmak yerine, bazen karanlıkta yanlarında oturmayı öğrenmeliyiz.

Çünkü bazı geceler insanın ihtiyacı güneş değildir. Yanında birinin olduğunu bilmektir.

Ve belki gerçek psikolojik iyilik hali de budur: Her zaman mutlu olmak değil. Her duyguyu yaşayabilmek.

Üzülebilmek.

Öfkelenebilmek.

Korkabilmek.

Yas tutabilmek.

Ve bütün bunların içinde kendimize şunu söyleyebilmek: “Şu anda iyi değilim. Ama böyle hissettiğim için yanlış biri değilim.”

Çünkü insan olmak, her gün iyi olmak değildir.

İnsan olmak, iyi olmadığımız günlerde de kendimize insan gibi davranabilmektir.

Etiketler: Tugay Yazgan