RECEP İVEDİK BİZE NE ANLATIYOR?

Uzman Psikolog Dr. Tugay YAZGAN

tyazgan@haberhayat.net

Baskın kültürün aynasında Türkiye

Bazı filmler yalnızca güldürmez. Topluma ayna tutar. Recep İvedik serisi de bunlardan biri.

İlk bakışta karşımızda kaba, yüksek sesli, kuralları önemsemeyen, öfkesini kontrol etmekte zorlanan ve toplumsal nezaket kodlarına mesafeli bir karakter vardır. Fakat Recep İvedik’i yalnızca “kaba adam” olarak okumak, karakterin toplumsal karşılığını anlamamızı engeller.

Çünkü Recep İvedik aslında tek başına bir karakter değil; Türkiye’de var olan bazı kültürel gerilimlerin görünür hale gelmiş biçimidir.

Baskın kültür nedir?

Her toplumda bazı davranış biçimleri zaman içerisinde “normal” kabul edilir. Nasıl konuşulacağı, nasıl giyinileceği, kimlerin saygın kabul edileceği, hangi davranışların ayıp veya makbul olduğu konusunda görünmez kurallar oluşur.

İşte buna baskın kültür diyebiliriz.

Baskın kültür, yalnızca çoğunluğun kültürü değildir. Aynı zamanda toplumda “doğru davranış” olarak kabul edilen normları belirleyen kültürel güçtür.

Bu nedenle baskın kültürün dışında kalan kişi yalnızca farklı değildir; çoğu zaman “uyumsuz”, “kaba”, “eğitimsiz” ya da “görgüsüz” olarak da etiketlenebilir.

Recep İvedik‘in ilginçleştiği noktada burasıdır.

O, baskın kültürün nezaket ve görgü kodlarını reddederken aslında başka bir kültürel kodu temsil eder.

Yüksek sesle konuşma,

İmpulsif davranışlar,

Otoriteyle çatışma,

Kurallara karşı mesafe…

Ve en önemlisi, “Ben olduğum gibiyim.” iddiası.

Recep İvedik neden bu kadar tanıdık?

Çünkü toplumlar kendilerine tamamen yabancı karakterlere bu kadar güçlü tepki vermez.

Recep İvedik’i komik yapan şeylerden biri, izleyicinin onda kendisinden, çevresinden, mahallesinden, akrabasından veya tanıdığı birinden bir parça bulabilmesidir.

Kimi zaman onun öfkesini, kimi zaman otoriteye karşı çıkışını, kimi zaman “Bana kimse ne yapacağımı söylemesin!” tavrını, kimi zaman da toplumun iki yüzlü bulduğu davranışlara karşı filtresiz tepkisini tanırız.

Bu nedenle karakter yalnızca bir komedi figürü değildir. Bir toplumsal projeksiyon alanıdır.

İnsanlar bazen sinemada kendilerinde kabul etmek istemedikleri tarafları başka bir karakter üzerinden izler ve gülerler. Bu açıdan bakıldığında kahkaha yalnızca eğlence değildir; bazen bir savunma mekanizmasıdır.

Psikolojik açıdan Recep İvedik

Recep İvedik’in en belirgin özelliklerinden biri, duygularını filtrelemeden dışa vurmasıdır (İmpulsif davranış).

Öfkesini bastırmaz, utancını çoğu zaman saldırganlıkla örter, kaygısını meydan okumayla karşılar, kırılganlığını ise güç gösterisiyle kapatır.

Burada psikolojik açıdan önemli bir nokta vardır: Saldırganlık her zaman güç anlamına gelmez. Bazen kırılganlığın zırhıdır.

“Bana bir şey olmaz.”

“Ben kimseden korkmam.”

“Kimse bana karışamaz.”

“Ben bildiğimi yaparım.”

Bu tür söylemler, bazı durumlarda güçlü bir benlik algısının göstergesi olabilirken bazı durumlarda kişinin incinebilir tarafını korumak için geliştirdiği savunmalar olabilir.

Recep İvedik’in dünyasında kırılganlık göstermek neredeyse mümkün değildir. Çünkü kırılganlık, güç kaybı olarak algılanmaktadır.

Bu durum yalnızca Recep İvedik’e özgü değildir. Türkiye’de özellikle erkeklik kültürünün bazı biçimlerinde hala “güçlü ol”, “dik dur”, “ağlama”, “ezilme”, “kimseye boyun eğme” gibi mesajlar oldukça güçlüdür.

Sonuç?

Duygularını konuşmak yerine öfkelenen, incindiğini söylemek yerine saldıran, kaygısını paylaşmak yerine kontrol etmeye çalışan, yardım istemek yerine güçlü görünmeye çalışan insanlar.

Recep İvedik’in komedisi biraz da buradan beslenir. Peki mesele sadece “kabalık” mı? Bence değil. Çünkü burada daha derin bir sınıfsal ve kültürel mesele var.

Toplumların “makbul insan” tanımları vardır. Nasıl konuşacağını bilen, nasıl yemek yiyeceğini bilen, doğru yerde doğru cümleyi kuran, bedenini kontrol eden, duygularını ölçülü gösteren, uygun kıyafeti giyen, doğru çevrelerde bulunan insan…

Bunların tamamı kültürel sermayenin parçalarıdır. Recep İvedik ise bu sermayenin dışında duran bir karakterdir.

Ve ilginç olan şudur: Baskın kültür onu dışarıda bırakırken, kitle kültürü onu merkeze taşır. Yani toplum bir taraftan ona “görgüsüz” derken diğer taraftan onun üzerinden milyonlarca insan güler.

Bu çelişki önemlidir. Çünkü bize şunu gösterir: Toplumun görünür biçimde reddettiği bazı davranışlar, aslında toplumun içinde oldukça güçlü karşılıklara sahip olabilir.

Recep İvedik’in asıl çatışması: Birey ve norm

Recep İvedik’in temel çatışmalarından biri, bireyin toplumsal normlarla karşılaşmasıdır. O, “böyle davranmalısın” denildiğinde geri çekilmez. Aksine daha fazla direnç gösterir. Bu açıdan karakteri yalnızca “anti-kahraman” olarak değil, normlara karşı çıkan bir kültürel muhalif figür olarak da okumak mümkündür fakat burada bir paradoks vardır.

Normlara karşı çıkmak otomatik olarak özgürlük anlamına gelmez çünkü kişi baskın kültürün kurallarını reddederken kendi kültürel kodlarının da esiri olabilir.

Recep İvedik’in özgürlüğü zaman zaman “istediğimi yaparım” biçimine dönüşür. Oysa gerçek özgürlük yalnızca sınırları reddetmek değil, kendi davranışının sonuçlarını da taşıyabilmektir. İşte karakterin sosyolojik sınırı burada ortaya çıkar.

Bugünün Türkiye’sinde farklı kültürlerin, sınıfların, yaşam tarzlarının ve değer sistemlerinin aynı anda yaşadığını görüyoruz. Bir tarafta küreselleşmiş, dijitalleşmiş, eğitimli ve bireyselleşmiş bir yaşam biçimi var. Diğer tarafta geleneksel değerler, mahalle kültürü, aile merkezli yaşam ve güçlü hiyerarşik ilişkiler devam ediyor.

Bir tarafta psikolojik sınırlar, kişisel alan, duygusal farkındalık ve bireysel özgürlük konuşuluyor. Diğer tarafta “el alem ne der?” hala çok güçlü.

Bir tarafta çocuklara duygularını ifade etmeleri öğretiliyor. Diğer tarafta erkek çocuklara hala “ağlama” denilebiliyor.

Bir tarafta nezaket ve kapsayıcılık savunuluyor. Diğer tarafta sosyal medyada öfke, aşağılama ve linç kültürü hızla yayılabiliyor.

Recep İvedik işte bu Türkiye’nin karikatürize edilmiş yüzlerinden biridir.

Ama yalnızca “kötü” yüzü değildir.

Çünkü onun içinde bastırılmış bir itiraz da vardır.

“Beni sizin kalıplarınıza sokmayın.”

“Beni küçümsemeyin.”

“Ben de buradayım.”

Bu cümlelerin kendisi sosyolojik olarak önemlidir.

Bugünün Türkiye’sinde Recep İvedik neden hala yaşıyor?

Çünkü kültürel çatışmalarımız henüz bitmedi.

Türkiye hala gelenek ile modernlik, bireysellik ile toplulukçuluk, özgürlük ile norm, eğitim ile kültürel sermaye, görünürlük ile saygınlık arasında sürekli pazarlık yapan bir toplum.

Recep İvedik ise bu pazarlığın en yüksek sesle konuşan karakterlerinden biri.

Onu yalnızca eleştirmek kolay. Onunla özdeşleşmek de kolay.

Ama asıl önemli olan üçüncü bir şeyi yapabilmek:

Onu anlamaya çalışmak.

Çünkü sosyoloji bize insanların yalnızca nasıl davrandığını değil, neden o şekilde davrandıklarını da sorar.

Psikoloji ise davranışın arkasındaki duyguyu merak eder.

Belki de Recep İvedik‘in altında biraz öfke, biraz dışlanmışlık, biraz güç ihtiyacı, biraz aidiyet arayışı ve oldukça fazla “beni olduğum gibi kabul edin” talebi vardır.

Son söz

Recep İvedik bize aslında yalnızca Recep İvedik’i anlatmıyor.

Bize kendimizi anlatıyor. Hangi davranışları “kaba” bulduğumuzu, hangi insanları “görgüsüz” diye etiketlediğimizi, hangi davranışları normal kabul ettiğimizi, hangi duyguları bastırdığımızı ve kimlerin toplumun “makbul” sınırlarının dışında bırakıldığını gösteriyor.

Belki de bu yüzden ona hem gülebiliyor hem de kızabiliyoruz. Çünkü bazen sinema perdesindeki karakter, toplumun dışındaki biri değildir. Toplumun içindeki bir gerçeğin büyütülmüş halidir.