PLATON’UN MAĞARASI: GÖRDÜĞÜMÜZ ŞEY GERÇEK Mİ?

Uzman Psikolog Dr. Tugay YAZGAN

tyazgan@haberhayat.net

Bazen insanın en büyük yanılgısı, gördüğü şeyin gerçek olduğuna inanmasıdır. Oysa görmek, her zaman bilmek değildir. Yaklaşık 2.400 yıl önce Platon, Devlet adlı eserinde bugün hala insan zihnini sarsan bir hikaye anlattı: Mağara Alegorisi.

Bir grup insan düşünün: Doğduklarından beri bir mağaranın içinde zincire vurulmuşlar. Başlarını çeviremiyor, arkalarına bakamıyorlar. Önlerinde yalnızca mağaranın duvarı var. Arkalarında ise bir ateş ve ateşin önünden geçen insanların taşıdığı çeşitli nesneler… Mağaranın duvarına yansıyan gölgeleri görüyorlar ve hayatları boyunca onları gerçek sanıyorlar.

Onlara göre gerçek dünya, duvardaki gölgelerden ibaret. Ta ki içlerinden biri zincirlerinden kurtulana kadar… Önce ışık gözlerini acıtıyor. Sonra mağaranın dışına çıkıyor. Güneşi, ağaçları, insanları, gökyüzünü görüyor.

Ve büyük bir gerçekle karşılaşıyor: Hayatı boyunca gerçek sandığı şey, yalnızca bir gölgeymiş.

İşte Platon’un asıl sorusu burada başlıyor: Ya bizim gerçek sandığımız şeyler de yalnızca gölgelerden ibaretse?

Bugünün mağarası neresi?

Belki artık mağaralarımız taş duvarlardan oluşmuyor. Bugünün mağarası; telefon ekranlarımız, sosyal medya akışlarımız, televizyon ekranları, algoritmalar hatta bazen kendi zihnimiz olabilir.

Sabah gözümüzü açar açmaz telefona bakıyoruz; kim ne paylaşmış?

Bize gösterilen dünyayı izliyor ve onun gerçek dünya olduğunu düşünüyoruz. Oysa bize gösterilen şey, çoğu zaman dünyanın tamamı değil; algoritmanın bizim için seçtiği dünya! Bir süre sonra algoritma yalnızca ne izleyeceğimize değil, ne düşüneceğimize de müdahale etmeye başlıyor. Ne kadar çok benzer içerik görürsek, kendi düşüncemizin o kadar doğru olduğuna inanıyoruz çünkü sürekli aynı şeyi görüyoruz. İnsan zihni, tekrar tekrar karşılaştığı şeyi zamanla “gerçek” olarak algılamaya oldukça yatkın.

En tehlikeli mağara: Kendi zihnimiz

Aslında asıl mesele teknoloji değil. Çünkü insanın en eski mağarası, teknolojiden çok daha önce kendi zihninin içinde vardı. “Ben böyle bir insanım.”, “Ben bunu yapamam.”, “İnsanlara güvenilmez.”, “Değişmek mümkün değil.”…

Bu cümlelerin bazıları bize o kadar tanıdık gelir ki onları düşünce olarak değil, gerçeklik olarak kabul ederiz. Oysa bir düşüncenin zihnimizde yıllardır bulunması, onun doğru olduğu anlamına gelmez. Bazen çocukluğumuzdan beri taşıdığımız bir cümle, yetişkinliğimizde kaderimize dönüşür.

Mağaradan çıkmak neden acıtır?

Platon’un hikayesindeki en önemli ayrıntılardan biri şudur: Mağaradan çıkan insan, gerçeği gördüğü anda rahatlamaz. Tam tersine… Canı yanar. Çünkü gözleri ışığa alışık değildir. Gerçeğe ulaşmak bazen huzurdan önce rahatsızlık getirir.

İnsan yıllardır inandığı bir düşüncenin yanlış olabileceğini fark ettiğinde sarsılır. “Ben yanılmış olabilir miyim?”, “Gerçekten sevmiş miydim?”, “Ben gerçekten bunu mu istiyorum, yoksa benden bekleneni mi yapıyorum?” Bu sorular kolay değildir. Çünkü insan yalnızca gerçeği öğrenmez. Bazen gerçekle birlikte eski kimliğini de kaybetmek zorunda kalır.

Bu nedenle değişim çoğu zaman bilgi problemi değildir; cesaret problemidir.

İnsan neden mağaraya geri dönmek ister?

Platon’un hikayesinde dışarı çıkan kişi mağaradaki diğer insanlara gerçeği anlatmak için geri döner. Fakat diğerleri ona inanmaz. Çünkü onların gerçekliği mağaranın içindedir. Bu durum bugün de değişmedi. İnsanlar alıştıkları gerçeklikleri tehdit eden düşüncelere karşı direnebilirler. Çünkü bazen yanlış bir gerçeklik, belirsiz bir gerçekten daha güvenlidir. Tanıdığımız acı, tanımadığımız özgürlükten daha güvenli gelebilir. Tanıdığımız mutsuzluk, bilinmeyen mutluluktan daha az korkutucu olabilir. Bu nedenle bazı insanlar mutsuz oldukları halde hayatlarını değiştirmez. Çünkü mağaranın dışı bilinmezdir; mağaranın içi ise tanıdıktır.

İnsan bazen özgür olmaktan değil, özgürlüğün getireceği sorumluluktan korkar.

Bugün gölgeleri kim üretiyor?

Eskiden gölgeleri mağaranın arkasındaki insanlar oluşturuyordu. Bugün ise gölgeleri medya, algoritmalar, toplum, aile, eğitim sistemi, kültürel kabuller, yapay zeka, hepsinden önemlisi kendimiz üretiyoruz.

Bir insan binlerce bilgiye sahip olabilir ama yine de yanlış bir dünya görüşüne sahip olabilir. Yapay zeka çağında mesele artık yalnızca “Ne biliyorum?” sorusu olmayacak. Daha önemli soru şu olacak: “Bildiğim şeyin gerçekten doğru olduğunu nasıl anlayacağım?”. Geleceğin en önemli becerisi bilgiye ulaşmak değil, bilgiyi sorgulayabilmek olacak.

Mağaradan çıkmak aslında inandığın şeyleri sorgulayabilmek, başkasının doğrusu ile kendi doğrun arasındaki farkı görebilmektir. İnsanın en büyük özgürlüğü, mağaranın olmadığını düşünmek değil; mağaranın farkına varmaktır, sonrası atılacak her adım ise cesaret ister.