CANVER YAZDI: KSENEPHON VE ONBİNLERİN DÖNÜŞÜ

DR. CAN CANVER

cancanver7@gmail.com

Ksenephon ( d. MÖ 431-ö. MÖ 350’den kısa bir süre önce ), Attika’lı bir Yunan tarihçisi olup Anabasis ( Onbinlerin Dönüşü ) adlı yapıtıyla tanınır. Anlatım biçiminden dolayı Antik Çağ’da çok tutulan bu eser, Latin edebiyatı üzerinde de büyük bir etki bırakmıştır.

Varlıklı bir Atinalı aileden gelen Ksenephon, Atina ve Sparta arasındaki Peleponnessos Savaşı ( MÖ 431-404 )’nın karışık ortamında yetişmiştir. Sokrates’in yanında öğrenim gördü. Dolayısıyla aşırı demokratik yönetime karşı eleştirel bir tutum takındı. MÖ 401’de Atina’da demokrasinin yeniden kurulması üzerine, ülke dışına çıkmayı tercih etti. Sokrates’in MÖ 399’da ölüme mahkum edilmesiyle demokrasiye olan nefreti daha da arttı. Birkaç yıl sonra da vatan haini olarak sürgün edildi.

Ksenephon’un yaşamının en önemli dönemini, Yunanlı paralı askerlerle birlikte Pers İmparatoru Kyros’un hizmetine girdikten sonra geçirdiği serüvenler oluşturur. Paralı askerliği Kyros’un ölümüne değin sürdüren Ksenephon, daha sonra ‘Onbinler’in komutanlığına getirildi. Bu Yunan çapulcu kuvveti Doğu Anadolu ve Kafkasya’da sürekli çarpışarak yol aldı ve sonunda MÖ 400’ün başlarında Trapezus ( Trabzon )’a ulaştı.

Anabasis ( Onbinlerin Dönüşü ), Ksenephon’un ünlü düzyazı yapıtıdır. II. Artakserkses’i devirmek Pers tahtını ele geçirmeye çalışan genç Kyros için savaşan Yunanlı paralı askerlerin öyküsünü anlatır. Kyros’un Kunaksa Savaşı ( MÖ 401 )’nda uğradığı yenilgiden sonra, paralı askerlerin Babil yakınlarından Karadeniz’e kadar süren uzun yürüyüşünü de kapsar. Orduyu daha önce er olarak katılmış olmasına karşın yürüyüşün başında komutanlığa seçilen Ksenephon, becerikli ve cesaretli yönetimiyle yürüyüşün başarıyla tamamlanmasında önemli rol oynamıştır.

Onbinler dağınık vaziyette, bir bölümü deniz, bir kısmı kara yoluyla, Trabzon’dan önce Sinope’ye, oradan da Herakleia Pontika’ya ulaşmışlardır. Herakleia’lılar başta onlara yakınlık gösterip yardımcı olmuşlarsa da, Onbinler’in ardı kesilmeyen talepleri karşısında kent kapılarını kapatıp savaş düzeni alınca Onbinler kentten ayrılmak zorunda kalmışlar, Herakleia Pontika’lılar da büyük bir gailden kurtulmuşlardır.

Peleponnesos’taki Skillos’ta MÖ 386’dan hemen sonra yazılan ilk bölüm, canlı ve ayrıntılı bir anlatımı içerir. Bu bölümü Syrakusa’lı Themistokles takma adıyla yayımlanan Ksenephon’un MÖ 377’de kaleme aldığı ikinci bölüme kendini savunma kaygısı egemendir. İkinci bölümün bu özelliğine bakılarak, olaya ilişkin bir başka yapıta yanıt vermek için yazıldığı sanılmaktadır.

Anabasis adlı yapıtının temelini oluşturan bu serüven genç yaşta ün kazanarak zenginleşmesini sağladı. Ksenephon, bundan sonra da paralı askerlikten vazgeçmeyerek Bulgaristan’da Trakyalı bir hükümdarın yanında Anadolu’da Sparta’lıların hizmetine girmiştir. MÖ 396’dan 394’e dek Persler’le karşı yürütülen savaşlara katıldı ve büyük hayranlık duyduğu Isparta Tiranı II. Agesilaos’un hizmetinde bulundu. Bundan ötürü Atina’lılar tarafından hain ilan edilip sürüldü. Ksenephon bundan sonra Sparta’ya ve tiranlığa daha da bağlandı. Daha sonraki yıllarda Atina ile Isparta’nın ittifak kurması sonucu sürgün cezası kaldırıldı, Atina’da eski günlerine kavuştu ancak demokrasi karşıtı görüşleri değişmedi. Tarihsel kaynaklarda çok yakışıklı olduğu belirtilen Ksenephon’un iki mermer büstü günümüze ulaşmıştır.

Ayrıntılı betimlemeleriyle yetkin bir anlatım biçimine ulaşan Anabasis’te yer alan kugusal konuşmalar yapmacık bir hava taşır. Tehlikeden ve yeni şeyler keşfetmekten hoşlanan, atılgan, duyarlı ve biraz romantik bir gencin bakış açısıyla aktarılan anılar yer yer okuyucuda silinmez izler bırakır.

Ksenephon’un Peri hippikes ( Binicilik Üzerine ), Hipparkhikos ( Süvari Subayı ), Kynegetikos ( Avcılık Üzerine ), Apologia Sokratous ( Şölen ve Sokrates’in Savunması ), To Symposion ( Şölen ), Apomnemoneumata Sokratous ( Sokrates’ten Anılar ), Oikonomikos        ( İktisat Üzerine ), Hellenika ( Yunan Tarihi ), Lakedaimonion politeia ( Lakedomonyalar ve Atina Cumhuriyeti ), Agesilaos ve Atina Ekonomisi adlı yapıtları vardır.