TÜKETEN İNSAN, TÜKENEN İNSAN: DOYUMSUZLUĞUN PSİKOLOJİSİ

Uzman Psikolog Dr. Tugay YAZGAN

tyazgan@haberhayat.net

Bir zamanlar insanlar ihtiyaçlarını karşılamak için üretirdi. Bugün ise çoğu zaman ihtiyaçlarını değil, eksiklik duygularını satın almaya çalışıyor.

Evler büyüyor, dolaplar doluyor, telefonlar yenileniyor, otomobiller değişiyor fakat insanın içindeki boşluk aynı hızla büyümeye devam ediyor. Çünkü modern insan artık nesneleri tüketmiyor; çoğu zaman tükettiği şey, kendi huzuru oluyor.

Schopenhauer: “Hayat, istek ile can sıkıntısı arasında gidip gelen bir sarkaçtır.” Der. Gerçekten de insanın psikolojisi bu sarkaçtan çok farklı işlemiyor. Arzuladığımız şeye ulaşıncaya kadar onun eksikliğini hissediyor, ulaştığımız anda ise kısa süreli bir haz yaşıyor ve ardından yeni bir hedef belirliyoruz. Tatmin, kalıcı bir duygu olmaktan çıkıyor; geçici bir mola haline geliyor.

Psikolojide buna hedonik adaptasyon deniyor. İnsan, elde ettiği güzelliklere şaşırtıcı bir hızla alışır. Yeni bir ev, yeni bir makam, yeni bir ilişki, yeni bir telefon… İlk günlerde mutluluk veren bu kazanımlar, kısa süre sonra “normal” haline gelir. Beyin, mutluluğu değil, yeniliği ödüllendirir. Böylece kişi sürekli daha fazlasını aramaya başlar.
Belki de bu yüzden modern dünyanın en yaygın cümlesi şudur: “Bir şeye daha sahip olursam mutlu olacağım.”

Ne var ki o “bir şey”, hiçbir zaman son şey olmaz. Fransız sosyolog Jean Baudrillard, tüketim toplumunu anlatırken insanların artık ürünleri ihtiyaçları için değil, kimliklerini göstermek için satın aldıklarını söyler. Bugün birçok ürünün değeri kullanımında değil, temsil ettiği statüdedir. Bir saat zamanı göstermekten çok başarıyı, bir otomobil ulaşımı sağlamaktan çok prestiji, bir marka ise kaliteyi değil, sosyal kabulü temsil eder.

Artık insanlar eşyaları kullanmıyor; eşyalar insanları tanımlıyor. Öyle olunca da bu noktada tüketim, ekonomik olmaktan çıkıyor; psikolojik bir savunma mekanizmasına dönüşüyor.

Eksiklik hisseden kişi alışveriş yapar.
Yalnız hisseden kişi beğeni toplar.
Değersiz hisseden kişi marka satın alır.
Başarısız hisseden kişi gösteriş üretir.

Çünkü dışarıdan alınan hiçbir nesne, içeride hissedilen değersizliği kalıcı olarak onaramaz. Amerikalı psikolog Abraham Maslow, insanın ihtiyaçlarının en üst basamağına “Kendini gerçekleştirme”yi koymuştu. Ne yazık ki günümüz insanı çoğu zaman piramidin tepesine çıkmak yerine alt basamaklarda dolaşıyor. Sahip olduklarını artırıyor; fakat kim olduğunu keşfetmeye vakit bulamıyor.
Bir başka paradoks da sosyal medyada karşımıza çıkıyor: Eskiden insanlar mutlu oldukları için gülümsüyordu. Bugün ise çoğu zaman mutlu görünmek için gülümsüyor.

Karşılaştırma kültürü, doyumsuzluğu besleyen en güçlü psikolojik mekanizmalardan biridir. Psikolog Leon Festinger’in Sosyal Karşılaştırma Kuramı’na göre insanlar kendilerini başkalarıyla kıyaslayarak değerlendirir. Dijital çağ ise bu eğilimi hiç olmadığı kadar güçlendirdi. Artık sadece komşumuzla değil; dünyanın en zenginleriyle, en güzel görünenleriyle, en başarılı görünenleriyle aynı ekranda karşılaşıyoruz.

Sonuçta elimizde olanı değil, elimizde olmayanı görmeye başlıyoruz. İngiliz filozof Bertrand Russell, “Mutlu insanların en önemli özelliklerinden biri, kendilerini başkalarıyla daha az karşılaştırmalarıdır.” der. Belki de mutluluğun yolu, daha fazlasına ulaşmaktan değil, daha az kıyaslamaktan geçiyordur.

Sosyolog Zygmunt Bauman, modern insanı “akışkan” olarak tanımlar. İlişkiler akışkandır, kariyerler akışkandır, kimlikler akışkandır ve tüketim de akışkandır. Hiçbir şey uzun süre tatmin etmez. Çünkü sistem, mutlu bireylere değil; sürekli isteyen bireylere ihtiyaç duyar. Doymuş bir insan iyi bir tüketici değildir.

Belki de bugün en çok kaybettiğimiz kelime “yetinmek”tir. Oysa yetinmek, vazgeçmek değildir; yetinmek, sahip olduklarının farkına varmaktır.
Yetinmek, hayatın sana verdiklerini küçümsememektir.
Yetinmek, arzularını yönetebilme olgunluğudur.

Stoacı filozof Epiktetos yüzyıllar önce şöyle demişti: “Zenginlik, büyük servetlere sahip olmak değil; az şeye ihtiyaç duymaktır.” Bu söz, belki de modern çağın en büyük terapilerinden biridir. Çünkü insanın gerçek açlığı çoğu zaman midesinde değil, zihnindedir ve zihnin açlığı, alışverişle değil; anlamla doyar. Belki de bu yüzden bugün en büyük lüks, daha fazla şeye sahip olmak değil; “yeter” diyebilmektir.

Çünkü insan, yalnızca tükettiği kadar değil, yetinebildiği kadar özgürdür.