TANZİMAT DÖNEMİNDE EREĞLİ KÖMÜRLERİ-1

DR. CAN CANVER

cancanver7@gmail.com

Kömür madeni Osmanlı İmparatorluğu’nda II. Mahmud’un padişahlığı zamanında, Ereğli’de Uzun Mehmet tarafından 1829 yılında bulunmasına karşın işletmeye Padişah Abdülmecid zamanında başlanmıştır. Kömür ocaklarının açılması ve imparatorluğun bu madenden faydalanması ancak 1841 yılında olabilmiştir. Ereğli kömür ocakları 5 Kasım 1842-30 Kasım 1845 tarihleri arasında ilk defa yerli girişimci ve sermaye ile aralarında bir grup Galata sarrafının girişimleri ile Kömür Kumpanyası adı altında birleşmiştir. Ereğli kömür ocakları bu kumpanya tarafından işletilmeye başlanmıştır. Ereğli kömür madenlerini işletmek amacıyla kurulan bu kumpanya yaklaşık 1864 yılına kadar faaliyet göstermiştir. Bu kumpanya sadece ülkenin çıkarları için değil kendi ve İngilizler’in çıkarları doğrultusunda ocaklardan kömür üretimi yapmıştır.

Daha sonraki süreçte bu kumpanyanın ortakları arasında Ahmet Fethi Paşa, Rıza Paşa, Saffeti Paşa, Tahir Bey, İzzet Paşa ve Mustafa Efendi gibi devlet erkanından kişiler de yer de yer almışlardır. Osmanlı İmparatorluğu’nda bu dönemde yabancıların yatırım yapma imkanı olmadığı için sermayelerini daha çok yerli işbirlikçileri sayesinde sokmuşlardır. Hatta imparatorluğa borç vermişler ve böylece içişlerine hakim olmaya çalışmışlardır.

Padişah bu düzeni fark etmiş ve kendisi de hisse alarak kumpanyadaki yabancı hakimiyetini kırmaya çalışmıştır. Bu süreçte Padişah Abdülmecid, kumpanyanın yarı hissesine sahip duruma gelmiş ve kumpanya bu şekilde devam etmiştir. Maden ocaklarının mülkiyeti esasen imparatorluğa ait olmakla birlikte, mülkiyetin intifa hakkı bir süre sonra padişaha ait olmuştur.

Akdeniz Üniversitesi Eğitim Fakültesi öğretim görevlisi Doç. Dr. Yüksel Kaştan’ın Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi’nin Ocak 2016 yılında basılan 2.cilt, 2.sayısında yer alan ‘’Osmanlı İmparatorluğu’nda Kömür Ocaklarının İşletilmesi ( 1839-1918 )’’ başlıklı yazısında belirttiği üzere Ereğli kömür madenlerinin idaresi farklı zamanlarda sırası ile Maliye, Darphane ( Hazine-i Hassa ), Bahriye Nezareti, Ticaret ve Nafıa Nezareti, Orman ve Maadin ve Ziraat Nezareti’nde olmuştur.

Osmanlı ülkesinde kömür çıkartma tekniğini bilen olmadığından Ereğli madenleri için Avusturya’dan Hırvat madenciler getirtilmiştir. Dolayısıyla Ereğli kömür madenleri ile ilgili ilk imtiyaz girişimini Avusturya yapmıştır.

Maden ocaklarındaki kömür üretimi 50 bin tonun altına düşüp de bunu Bahriye Nezareti fark edince, 1851 yılında Galata sarraflarının anlaşması nezaret tarafından fesh edilmiştir. Buna rağmen ocaklarda kömür üretimi kapasitesini artırabilmek amacıyla İngiltere’den John ve George Berkley adlı iki maden mühendisi kardeş ve 8 ocak çavuşu getirtilmiştir.

Hommaire de Hell 1846 yılında Zonguldak’ı ziyaret etmiş ve havzanın kömür madeni balımından ne denli önemli olduğunu ifade etmiştir.

Ereğli maden ocaklarında üretimi artırabilmek amacıyla 1850 yılında Belçika’dan mühendis Lins getirtilerek Ereğli’den Amasra’ya kadar inceleme yaptırtılmıştır. Bu ve daha sonra havza ile ilgili bir başka çalışma yapmış olan Ahmet Fethi Paşa’nın raporu doğrultusunda, İngiltere’den Lonforiç, Petredor Barkly, Vays, Vilyam Gulanily, Aysan Palmer, Polonyalı ve Macar iki amele, bir İngiliz doktor ve diğer tekniker elemanlar ocaklarda ve havzada çalıştırılmak amacıyla getirtilmiştir.

1851-54 yılları arasında Ereğli’de bir kısım maden ocağı ‘’miri ocaklar’’ adı altında istihkam askerleri tarafından işletilmiştir. İmparatorluğun Rusya ile Kırım’da 1854-56 yılları arasında yaptığı savaş sırasında ocaklarda kömür çıkartan askerlerin cepheye gitmesiyle ocakların işletilmesi kesintiye uğramıştır. Osmanlı İmparatorluğu müttefik donanmanın kömür ihtiyacının karşılanması için Ereğli kömür ocaklarının idaresini geçici olarak müttefikleri Fransa ve İngiltere’ye vermiştir. Bu sürede havzada elindeki ocaklarda kömür üretimi bir hayli artmıştır. Öyle ki İngiltere ve Fransa’nın gemilerinin kömür ihtiyacı karşılandıktan sonra stok yapılmış ve savaş sonunda bu stok kömürler Osmanlı İmparatorluğu’na satılmıştır.

DEVAMI GELECEK SAYIDA….