DR. TUGAY YAZGAN YAZDI: BİRLİKTE YAŞAMA KÜLTÜRÜ

Uzman Psikolog Dr. Tugay YAZGAN

tyazgan@haberhayat.net

Bir toplumun medeniyet seviyesi, insanların birbirine ne kadar benzediğiyle değil, birbirlerinden ne kadar farklı oldukları halde bir arada yaşayabildikleriyle ölçülür.

Bir düşünün… Aynı sokakta yürüyoruz, aynı şehirde yaşıyoruz, aynı havayı soluyoruz. Fakat birbirimizin düşüncelerine, yaşam biçimlerine, tercihlerine ve hatta varoluşuna tahammül etmekte zorlanıyoruz. Aynı toplumun parçasıyız ama giderek birbirimize yabancılaşıyoruz.

Bugün belki de en büyük toplumsal sorunlarımızdan biri, birlikte yaşamanın anlamını unutmuş olmamızdır. Çünkü birlikte yaşamak, yalnızca aynı coğrafyayı paylaşmak değildir. Birbirinin varlığına alan açabilmek, farklılıkları tehdit olarak görmemek ve başkasının hayat hakkını kendi doğrularımızın gölgesinde bırakmamaktır.

Asıl mesele, herkesin bizim gibi düşünmesi değil; bizim gibi düşünmeyenlerle de insanca yaşayabilme becerisidir.

Felsefenin bize hatırlattığı: Öteki olmadan insan olunmaz

Felsefe tarihi, insanın toplum içerisindeki varoluşunu anlamaya yönelik önemli tartışmalarla doludur.

Aristoteles, insanı zoon politikon, yani siyasal ve toplumsal bir varlık olarak tanımlar. Ona göre insan, doğası gereği diğer insanlarla birlikte yaşama ihtiyacı duyar. Toplum, yalnızca fiziksel ihtiyaçlarımızı karşılayan bir yapı değil, aynı zamanda ahlaki ve insani gelişimimizin de zeminidir.

Ancak birlikte yaşamak, yalnızca bir arada bulunmakla tamamlanmaz.

Immanuel Kant‘ın insanı hiçbir zaman yalnızca bir araç olarak değil, aynı zamanda bir amaç olarak görme ilkesi burada önem kazanır. Başkasını kendi çıkarlarımızın, beklentilerimizin veya ideolojik kabullerimizin bir aracı haline getirdiğimizde insan onurunu ihlal etmeye başlarız.

Emmanuel Levinas ise felsefesinde “Öteki” kavramına özel bir yer verir. Ona göre insanın ahlaki sorumluluğu, karşısındaki insanın varlığıyla yüzleştiği anda başlar.

Belki de bugün yeniden düşünmemiz gereken tam olarak budur: Karşımızdaki insanı değiştirmeye çalışmadan önce onun var olma hakkını kabul edebilmek.

Çünkü farklılık, ortadan kaldırılması gereken bir kusur değil, insanlığın doğal halidir.

Psikoloji bize tahammülsüzlüğün arkasında ne olduğunu söylüyor…

İnsan zihni belirsizliği sevmez. Tanıdık olana yönelir, alışılmış davranışları güvenli bulur ve kendisine benzeyen insanlarla daha kolay özdeşim kurar.

Psikolojide sosyal kimlik kuramı, Henri Tajfel ve John Turner’ın çalışmalarıyla, insanların kendilerini ait oldukları gruplar üzerinden tanımladıklarını ortaya koyar.

Biz ve onlar ayrımı, çoğu zaman farkında bile olmadan zihnimizde oluşur.

Kişi kendi grubunu daha olumlu değerlendirirken diğer gruplara karşı önyargı geliştirebilir. Bu durum zamanla ayrımcılığa, dışlamaya ve toplumsal kutuplaşmaya dönüşebilir.

Bir başka önemli mesele ise psikolojik yansıtma mekanizmasıdır. İnsan bazen kendisinde kabul etmekte zorlandığı özellikleri başkalarında görür ve eleştirir. Kendi korkularıyla yüzleşemeyen kişi, farklı olanı tehdit olarak algılayabilir.

Burada önemli bir ayrıntı var: Her farklı görüşe karşı çıkmak psikolojik bir sorun değildir. Eleştiri, itiraz ve fikir ayrılığı sağlıklı toplumsal hayatın parçalarıdır. Sorun, fikir ayrılığının insanın kendisine yönelik düşmanlığa dönüştürülmesidir.

Bir insanla aynı fikirde olmamak başka, onun insan olarak değerini inkar etmek bambaşka bir şeydir.

Birlikte yaşama kültürü, herkesin birbirini sevmesini gerektirmez. Ancak birbirinin sınırlarına, haklarına ve onuruna saygı göstermesini gerektirir.

Sosyoloji açısından bakıldığında toplum, farklılıkların toplamından fazlasıdır

Emile Durkheim, toplumsal dayanışmayı toplumun devamlılığı açısından temel bir unsur olarak görür. Modern toplumlarda insanlar birbirlerine benzedikleri için değil, farklı işlevler üstlenerek birbirlerine ihtiyaç duydukları için bir arada yaşarlar.

Durkheim‘ın organik dayanışma kavramı, modern toplumların bu karşılıklı bağımlılık üzerine kurulduğunu açıklar.

Düşünün; bir doktorun, öğretmenin, çiftçinin, mühendisin, işçinin, sanatçının ve esnafın aynı toplumda birbirinden farklı rolleri var. Hiçbiri tek başına toplumsal hayatın bütün ihtiyaçlarını karşılayamaz.

Dolayısıyla farklılıklarımız yalnızca toplumsal bir gerçeklik değil, aynı zamanda toplumsal yaşamın devamlılığını sağlayan bir zenginliktir.

Ancak bu zenginlik, kendiliğinden toplumsal barış üretmez.

Sosyolog Robert K. Merton‘ın kendini gerçekleştiren kehanet yaklaşımı da burada düşündürücüdür. Bir gruba yönelik olumsuz beklentiler, o gruba karşı geliştirilen davranışları etkileyerek zamanla önyargıları besleyen sonuçlar doğurabilir.

İnsanları sürekli kategorilere ayırırsak, birbirimizi tanımak yerine etiketler üzerinden değerlendirmeye başlarız. Artık karşımızda bir insan yoktur; siyasi görüşü, dini, ekonomik durumu, mesleği, memleketi veya yaşam tarzı vardır. İşte toplumsal yabancılaşma burada derinleşir.

Dijital çağın yeni hastalığı: Herkes konuşuyor, kimse kimseyi dinlemiyor!

Sosyal medya bize hiç olmadığı kadar geniş bir iletişim alanı sundu. Fakat iletişimin artması, anlaşmanın da arttığı anlamına gelmedi. Aksine, dijital platformlarda insanlar çoğu zaman kendilerine benzeyen düşüncelerin çevresinde kümeleniyor. Kendi fikirlerini doğrulayan içeriklere yöneliyor, karşıt görüşleri ise çoğu zaman anlamaya çalışmadan reddediyor.

Algoritmaların beslediği yankı odaları, düşünsel çeşitliliği daraltabiliyor. Üstelik dijital ortamda insanın karşısındakinin yüzünü, duygusunu ve kırılganlığını görmemesi, empati kurmasını zorlaştırabiliyor.

Bir cümleyle insanları incitiyor, bir etiketle hayatlarını tanımlıyor, birkaç saniyelik öfkeyle yıllarca sürecek düşmanlıkların temelini atabiliyoruz. Oysa iletişim kurmak, yalnızca konuşmak değildir. İletişim, karşısındakinin ne söylediğini anlamak için kendi düşüncelerimize kısa bir ara verebilmektir. Belki de çağımızın en büyük iletişim problemi, insanların söyleyecek sözlerinin azalması değil, dinleme iradelerinin tükenmesidir.

Birlikte yaşamak, aynılaşmak değildir!

Burada önemli bir ayrım yapmak gerekiyor. Birlikte yaşama kültürü, farklılıkların ortadan kaldırılması veya herkesin ortak bir düşünce etrafında toplanması anlamına gelmez. Tam tersine, farklılıkların hak ve özgürlükler çerçevesinde varlığını sürdürebilmesidir.

Bir toplumda herkes aynı şeyi düşünüyorsa orada uzlaşmadan söz edilebilir mi? Herkes aynı hayatı yaşıyorsa çeşitlilikten bahsedilebilir mi?

Demokrasi, yalnızca çoğunluğun karar verme hakkı değildir. Aynı zamanda azınlığın, farklı düşünenin ve çoğunluğun tercihine katılmayanın da haklarının korunmasıdır. John Stuart Mill‘in düşünce ve ifade özgürlüğü üzerine geliştirdiği yaklaşım, farklı fikirlerin özgürce tartışılmasının toplumsal gelişim için taşıdığı önemi hatırlatır.

Çünkü bazen en doğru olduğunu düşündüğümüz fikirler bile eleştiriye ihtiyaç duyar. Eleştirinin olmadığı yerde düşünce gelişmez; yalnızca dogmalar güçlenir.

Birlikte yaşama kültürü, bu nedenle bir nezaket meselesinden çok daha fazlasıdır. Bir hukuk, etik, demokrasi ve insan hakları meselesidir.

Peki, yeniden nasıl birlikte yaşayacağız?

Bunun için büyük toplumsal projelerden önce küçük ama güçlü insani davranışlara ihtiyacımız var.

• Önyargı yerine merak: Tanımadığımız insanları kategorilere ayırmak yerine onları tanımaya çalışmak.
• Yargılamak yerine anlamak: Her davranışın arkasında bizim bilmediğimiz bir yaşam öyküsü olabileceğini kabul etmek.
• Farklılığa tahammül değil, saygı: Başkasının varlığını katlanılması gereken bir durum olarak görmemek.
• Eleştiri ile düşmanlığı ayırmak: Bir düşünceye karşı çıkarken insanın onurunu hedef almamak.
• Empatiyi toplumsal bir beceriye dönüştürmek: Yalnızca yakınlarımızın değil, hiç tanımadığımız insanların da haklarını savunabilmek.

Çünkü empati, yalnızca sevdiğimiz insanları anlamak değildir. Asıl sınavımız, anlamakta zorlandığımız insanlara nasıl davrandığımızdır.

Son söz: Medeniyet, birbirimize katlanmak değil, birbirimize alan açmaktır.

Bir toplumun geleceği, yalnızca ekonomik büyüklüğüyle, teknolojik gelişmişliğiyle, üniversitelerinin sayısıyla veya sahip olduğu fiziksel imkanlarla ölçülemez.

Asıl medeniyet göstergesi, o toplumda farklı düşünen bir insanın kendisini ne kadar güvende hissettiği, bir çocuğun ne kadar özgür büyüyebildiği, bir kadının ne kadar eşit yaşayabildiği, dezavantajlı bir bireyin ne kadar görünür olduğu ve insanların birbirlerinin haklarına ne kadar saygı gösterdiğidir.

Birlikte yaşama kültürü, herkesin birbirine benzemesiyle değil, kimsenin kendisi gibi olmadığı için dışlanmamasıyla mümkündür.

Kendimize şu soruyu sormanın zamanı geldi de geçiyor bile:

Birbirimizi değiştirmeye, yargılamaya, susturmaya ve kendi doğrularımıza benzetmeye bu kadar çabalarken, birlikte yaşamanın kendisini ne zaman unuttuk?

Unutmayalım ki aynı dünyada yaşamak bir zorunluluk olabilir; fakat o dünyayı yaşanabilir kılmak bir insanlık sorumluluğudur. Çünkü gerçek medeniyet, kendine benzeyenlerle iyi geçinmek değil, kendine benzemeyenlerle de insan kalabilmektir.

Galiba insanlığın en büyük sınavı aynı fikirde olmadığımız insanlarla aynı dünyayı paylaşabilecek kadar olgunlaşıp olgunlaşamadığımız.