GÖLGE BENLİK

Uzman Psikolog Dr. Tugay YAZGAN

tyazgan@haberhayat.net

Kendimizde Görmek İstemediğimiz Tarafımız

İnsanın en büyük mücadelesi bazen başkalarıyla değil, kendisinde görmek istemediği taraflarıyla verdiği mücadeledir.
Hiç dikkatinizi çekti mi? Bizi en çok rahatsız eden insanlar, bazen kendimizde kabul etmek istemediğimiz özellikleri taşıyan insanlardır. Kibirli insanlara tahammül edemeyiz bununla birlikte kendi üstünlük duygumuzu fark etmeyiz. Bencil insanları eleştiririz; kendi çıkarlarımız söz konusu olduğunda ne kadar acımasızlaşabildiğimizi görmeyiz. Başkalarının öfkesinden şikayet ederiz ama öfkemizi haklı gerekçelerle süsleyerek meşrulaştırırız.
Peki ya başkalarında bu kadar kolay gördüğümüz kusurların bir kısmı, aslında kendimizden kaçırdığımız özelliklerimizse?
Psikolojinin en ilgi çekici kavramlarından biri olan “Gölge Benlik”, işte bu noktada karşımıza çıkar.
Carl Gustav Jung‘un analitik psikoloji yaklaşımında gölge, kişiliğimizin bilinçli benlik imajımızla uyuşmadığı için bastırdığımız, reddettiğimiz veya kendimize yakıştırmadığımız yönlerini ifade eder. Öfke, kıskançlık, bencillik, güç arzusu, rekabetçilik, hırs ve hatta kabul etmekten çekindiğimiz bazı arzular bu gölgenin parçaları olabilir.
Ancak gölge yalnızca karanlık özelliklerimizden oluşmaz. Cesaretimizi, yaratıcılığımızı, liderlik isteğimizi, özgürlük arzumuzu ve ortaya koymaktan korktuğumuz potansiyelimizi de içerebilir.
Çünkü bazen insan yalnızca kötü taraflarını değil, güçlü taraflarını da saklar.

Başkasında Gördüğümüz Kusur, Kendimize Tuttuğumuz Ayna Olabilir Mi?

Bir düşünün…
İş yerinde sürekli başkalarını küçümseyen bir yöneticiyi düşünelim. Her fırsatta onun egosundan, kibirinden ve kendisini herkesten üstün görmesinden şikayet ediyoruz. Ancak aynı kişi, kendi kararlarının sorgulanmasına tahammül edemiyor, çalışanlarının başarısını tehdit olarak algılıyor ve eleştiri karşısında savunmaya geçiyorsa, burada düşünmeye değer bir durum vardır.
Belki de başkasında gördüğümüz kibir, kendi içimizde yüzleşmekten kaçındığımız üstünlük ihtiyacımızı hatırlatıyordur.
Bir başka örnek…
Eşinin ilgisizliğinden sürekli şikayet eden bir insan düşünün. Partnerinin kendisini anlamadığını, dinlemediğini ve duygularına karşılık vermediğini söylüyor. Fakat kendisi de karşısındaki insanın ihtiyaçlarını dinlemiyor, onun duygularını küçümsüyor ve ilişkiyi yalnızca kendi beklentileri üzerinden değerlendiriyorsa, sorun yalnızca karşı tarafta olmayabilir.
İnsan bazen kendisinde görmek istemediği davranışları başkalarında büyüteçle arar.
Jung’un gölge kavramı bize tam olarak bu ihtimali düşündürür: Kendimizle yüzleşemediğimizde, iç dünyamızın bazı parçalarını başkalarının davranışlarında görmeye başlayabiliriz.

En Çok Eleştirdiğimiz Şey, Bazen En Çok Sakladığımız Şeydir!

Bir başka çarpıcı örnek de kıskançlıktır.
Arkadaşının başarısını sürekli küçümseyen birini düşünün. Onun başarısını tesadüfe, şansa veya tanıdıklara bağlar. Başarılı insanları kibirli bulur, yükselen insanları eleştirir. Oysa belki de kendi içinde bastırdığı şey, başarılı olma arzusudur. Başkasının başarısı, kendi gerçekleştiremediği hedefleriyle yüzleşmesine neden olmaktadır.
Bu durumda eleştiri, yalnızca karşı tarafa yönelik değildir; kişinin kendi yetersizlik duygusundan uzaklaşma çabasına da dönüşebilir.
Ya da sürekli dürüstlükten söz eden ama çıkarı söz konusu olduğunda küçük yalanları kendisine hak gören insanı düşünelim. Başkalarının samimiyetsizliğine karşı son derece hassastır ama kendi davranışlarını farklı gerekçelerle açıklar.
Çünkü insanın kendisine uyguladığı ahlaki ölçü ile başkalarına uyguladığı ölçü her zaman aynı değildir.
Burada önemli bir ayrım var: Başkalarında eleştirdiğimiz her özellik mutlaka bizim gölgemiz değildir. Bazen gerçekten rahatsız edici, zararlı davranışlarla karşılaşırız. Ancak tepkimizin yoğunluğu, tekrarlanma biçimi ve kişisel anlamı, kendi iç dünyamıza bakmamız için bir fırsat sunabilir.

İyi İnsan Olma Çabası, Gölgemizi Ortadan Kaldırmaz.

Hepimiz kendimizi iyi, adil, anlayışlı, dürüst ve vicdanlı biri olarak görmek isteriz. Bu, insanın benlik algısının doğal bir parçasıdır. Ancak kendimizi yalnızca olumlu özelliklerimiz üzerinden tanımladığımızda, bu imaja uymayan taraflarımızı inkar etmeye başlayabiliriz.
Örneğin, kendisini son derece fedakar olarak tanımlayan bir insan, yaptığı iyiliklerin karşılığında takdir bekliyor olabilir. Karşılık görmediğinde öfkelenir, kırılır ve çevresindeki insanları nankörlükle suçlar. Peki, bu gerçekten karşılıksız bir fedakarlık mıdır, yoksa görünmeyen bir onaylanma ihtiyacının dışavurumu mudur?
Her zaman yardımsever olmak isteyen bir insanın içinde kabul görmek, sevilmek veya vazgeçilmez olmak gibi ihtiyaçlar da bulunabilir. Burada sorun bu ihtiyaçların varlığı değildir. Sorun, onları tanımadan yalnızca kendi iyi niyetimize inanmakta ısrar etmemizdir. Çünkü insanın kendisini iyi biri olarak görmesi, her davranışının iyi niyetli olduğu anlamına gelmez.

Gölgeyle Yüzleşmek, Kendimizle Savaşmak Değildir.

Jung’un yaklaşımında bireyleşme, insanın kendisini daha bütünlüklü tanımasıyla ilgilidir. Bu bütünlük, yalnızca beğendiğimiz özelliklerimizi değil, kabul etmekte zorlandığımız taraflarımızı da tanımayı gerektirir.
Öfkelendiğimizi kabul etmek, öfkemizin bizi yönetmesine izin vermek değildir. Kıskandığımızı kabul etmek, kıskançlığımızı haklı çıkarmak değildir. Hırslı olduğumuzu kabul etmek, başkalarını ezmeyi meşrulaştırmak değildir.
Kendimizdeki bencil tarafı görmek, bencil davranmak zorunda olduğumuz anlamına gelmez.
Aksine, farkında olmadığımız özelliklerimizi yönetmek çok daha zordur. Tanımadığımız bir duygu bizi yönetirken, tanıdığımız bir duyguyla baş etme ihtimalimiz artar. Belki de psikolojik olgunluk, hiç öfkelenmemek, hiç kıskanmamak veya hiç hata yapmamak değildir. Bunların varlığını inkar etmeden, davranışlarımızın sorumluluğunu üstlenebilmektir.

Kendi Gölgemizden Kaçarken Başkalarının Üzerine Düşmeyelim…

İnsan, kendisini tanımaya başladığında başkalarını suçlamak için harcadığı enerjinin bir kısmını kendisini anlamaya ayırır.
Belki de bir başkasının kibri bizi bu kadar rahatsız ediyorsa, kendi üstünlük ihtiyacımızı; bir başkasının başarısı bizi huzursuz ediyorsa, kendi ertelenmiş hayallerimizi; bir başkasının öfkesi bizi korkutuyorsa, kendi bastırılmış öfkemizi sorgulamanın zamanı gelmiştir.
Elbette her eleştiri bir yansıtma, her rahatsızlık bir gölge meselesi değildir. Ancak insanın kendisine sorması gereken önemli bir soru vardır: Başkalarında tahammül edemediğim hangi özellik, benim kendimde görmek istemediğim bir tarafıma dokunuyor?
Çünkü bazen insan başkalarının karanlığını aydınlatmaya çalışırken kendi gölgesini görmez. İnsanın kendisine yapabileceği en büyük iyilik, aynaya yalnızca görmek istediği yüzüyle değil, bütün gerçekliğiyle bakabilmesidir.
Ve en önemlisi: Kişinin kendisini tanıması, kendisine hayran olması değil; kendisinden sakladıklarıyla da yüzleşebilmesidir.