TANZİMAT DÖNEMİNDE EREĞLİ KÖMÜRLERİ-2

DR. CAN CANVER

cancanver7@gmail.com

GEÇEN YAZIDAN DEVAM…

Ülkenin Kırım Savaşı sırasında Ereğli’deki en verimli kömür ocaklarının işletilmesini Fransa ve İngiltere’ye bırakması sonucu kalan kömür ocaklarının üretimi kendi ihtiyaçlarını karşılayamamıştır. Kırım Savaşı’nın Osmanlı İmparatorluğu’na maliyeti çok yüksek olmuştur. Ereğli Kömür Madeni Kumpanyası büyük bir mali sıkıntı içine düşmüştür. Kumpanya gereken kömür üretimini yapamamış, yaptığını satamamış ve işçilerin ücretlerini ödeyememiştir.

Osmanlı İmparatorluğu tebaası Zafirovilo Yorgaki Bazergan, Ereğli kömür havzasında yapmış olduğu inceleme sonucunda madenlerin işletilmesi ile ilgili yapmış olduğu tekliflerin değerlendirilmesi sonucunda 4 Temmuz 1857 tarihinde kabul edilmiş ve kendisi Ereğli Maden Müdürlüğü görevine getirilmiştir. Böylece artık Zafiropulos kömür çıkartıp Bahriye Nezareti ile diğer devlet kurumlarına satacaktır. Bu durum ülkenin mali açıdan ne kadar sıkıntı içinde olduğunu göstermektedir.

Zafirovilo, 1859 yılı Mayıs ayından itibaren 20 ay müdürlük görevinde kalmasına rağmen üretimde bahsettiği gibi bir ilerleme kaydedemediği gibi, üretim daha da kötüye gitmiştir. Bu nedenle Zarifovilo’nun görevine son verilerek işletmenin idaresi tekrar Ereğli’mizin sivil paşası Halil Efendi’ye, işletilmesi de Ereğli kömür kumpanyasına verilmiştir. Kömür havzasında ne zaman işletme İngilizler’in güdümündeki kumpanyaya geçse üretim düşerek İngiltere’den kömür ithalatı artmıştır. Yine iki sene durum böyle olunca kumpanya ile yapılan anlaşma tekrar fesh edilmiştir.

Hazine, 1858 yılında Ereğli kömür madenlerinin işletilmesi için para akratmasının mümkün olmadığını bildirmesi ile ülke içinde sarraf Hüdaverdi oğlu Höce Abraham Bazirgan’dan borç para alınarak maden sandığına yatırılmıştır. Ülke içine düştüğü mali sıkıntı nedeniyle gayrımüslimlerden borç almaya başlamıştır. Bu durumda bir süre sonra gayrımüslimlerin imparatorluk üzerinde nüfuz elde etmesine neden olmuştur.

15 Ağustos 1861 tarihinde Ereğli Kömür Madeni Kumpanyası’nın işletmesine üretimde başarı sağlayamaması ve içine düştüğü borç nedeniyle son verilmiştir. Kumpanyanın hesapları 1861 yılında kontrol edildiğinde yaklaşık bir yıllık sürede kendi gemilerinin 37.544 kantar Ereğli kömürü ve 15.277 kantar İngiliz kömürü kullandığı, bunlardan Ereğli kömürünün 352.258 kuruş, İngiliz kömürünün 325.348 kuruş tuttuğu görülmüştür. Ereğli kömür madenlerinin işletilmesi bu nedenle 1861 yılında tekrar Hazine-i Hassa’ya geçmiştir.

1861 tarihli Maadin Nizamnamesi’nin getirdiği hükümler ve 1862 tarihli Paris Anlaşması’nın getirdiği ayrıcalıklar Osmanlı madenlerini batı ülkelerinin imtiyazına açmıştır. 1869 yılında da Fransız Kanunu’ndan ilham alınarak 1869 yılındaki Maadin Nizamnamesi hazırlanmıştır. 1882 yılından sonra Fransız ve İtalyan sermayeli Ereğli Kömür İşletmesi de üretime başlamıştır.

Ereğli Kömür Madenleri İdaresi 1865 yılında Bahriye Nezareti’ne bağlı olan Tersane-i Amire’ye geçmiştir. Artık kömür madenlerinin yönetimi Ereğli Kaymakamlığı ile beraber Tersane-i Amire Müdürü Faik Bey’e verilmiştir. Fakat Faik Bey’in başarılı olamaması nedeniyle 1866 yılında Ereğli kömür madenlerinin idaresi kendisinden alınarak Tersane-i Amire subaylarından Miralay Hüseyin Bey’e vekaleten verilmiştir. Ereğli kömür ocaklarının idaresinde işlerin bir türlü istenilen düzeyde gitmemesi, Hüseyin Bey’in de idarede başarılı olamaması nedeniyle Sadaret tarafından Ereğli kaza haline getirilmiştir. Ereğli, 1867 yılında Ereğli Kaymakamlığı ve Maden-i Hümayun Nazırı adını almış ve başına da Asakir-i Bahriye emekli miralaylarından Dilaver Paşa getirilmiştir. Dilaver Paşa hem Maden-i Hümayun Nazırı hem de Ereğli Kazası Kaymakamlığını yürütecektir.

Dilaver Paşa havzada yaptığı incelemeler sonrasında Ereğli Kömür Madeni Kumpanyası’nın tecrübelerinden de yararlanarak 8 Mayıs 1867 tarihinde 100 maddelik bir nizamname hazırlamıştır. Nizamnamede kömür ocaklarının oluşması, idaresi, işletilmesi, demiryolu gibi taşınması, ameleler gibi tüm işleyiş ayrıntılıca belirtilmiştir. 1869 yılında yürürlüğe giren Maadin Nizamnamesi’nin 61.maddesi ile ocaklarda zorunlu çalışma yükümlülüğü kalkmış, 64.maddesi ile de iş kazalarına karşı alınması gereken önlemler belirlenmiş, 66.madde ile maden mültezimleri madenlerde doktor ve ilaç bulundurmakla yükümlü kılınmış ayrıca kaza halinde ödenecek tazminatın miktarı belirlenmiştir. Bu nizamnamenin yürütülebilmesi ve madenlerin işletilebilmesi için madenler konusu artık hükümetin işi olmaktan çıkarılıp, özerk haline getirilmiştir.

Madenleri işletmek için dönemin Avrupa sermaye devletleri bölgeye gelmiş ve yabancı sermayenin ülkeye girişi hızlanmıştır. Esasen 1861 yılında Maadin Nizamnamesi hazırlanmış ve 1871 yılında yürürlüğe girmesine rağmen Dilaver Paşa Nizamnamesi kadar ayrıntı içermemiştir.