logo

1844 YILINDA KDZ EREĞLİSİ’NDE CİZYE VERGİSİ UYGULAMASI

DR. CAN CANVER

DR. CAN CANVER
cancanver7@gmail.com
1844 YILINDA KDZ EREĞLİSİ’NDE CİZYE VERGİSİ UYGULAMASI

Cizye vergisi klasik İslam toplumlarında en önemli vergi kalemlerinden biridir. Toplum içerisinde azınlık olarak yaşayan veya bir bölgede azınlık olmasa dahi devletin hükümranlığı altında bulunan geyrımüslim olan bütün unsurlardan alınan bir vergi türüdür.

Müslüman olmayan faal nüfustan baş vergisi olarak alınan cizye, gayrımüslimlerin askerlikten muaf olmaları ve himaye edilmeleri yanında Müslümanların hakimiyetinin de bir sembolüdür. Bu vergi türünün Osmanlılarda en önemli vergi olduğu bilinmektedir.

Cizye eli silah tutan kimselere yüklenir hür ve mümeyyiz faal erkek nüfustan alınır. Mükelleflerin ödeme gücüne göre farklılaştırılabilir. Cizye kelimesi, ceza kelimesi ile ilgilidir ve iyi veya kötü bir şeyin karşılığı, tazmini manasını taşır. İdeolojik bir vergi olmakla birlikte gayrımüslimlerin devlet tarafından can, mal, ibadet güvenliklerinin sağlanmasının ve askerlik yükümlülüğünün dışında tutulmalarının bir bedelidir.

Şer’i bir vergi olan cizyede mükellefler, iktisadi güçlerine göre; ala ( yüksek ), evsat ( orta ) ve edna ( düşük ) olmak üzere üç sınıfa ayrılmıştır. 1834 yılında ala için 60, evsat için 30 ve edna için 15 kuruş olmak üzere vergi miktarları belirlenmiştir. Cizye vergisi 1856’daki Islahat fermanı ile yürürlükten kaldırılmıştır.

Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İktisat Ana Bilim Dalı İktisat Tarihi Bilim Dalı’na 2010 yılında ‘Temettüat Defterlerine Göre Karadeniz Ereğli’nin Ekonomik ve Sosyal Tarihi’ adlı yüksek lisans tezini sunan Tansu Hilmi Hançer, 1844 yılında Ereğli’de azınlıklardan alınan cizye vergileri hakkında bilgiler aktarmaktadır.

Ereğli kasabası için tutulan defterlerde kasabada bulunan mahallelerden birinin gayrımüslimlerden oluştuğu belirlenmiştir. Rumiyan adını taşıyan mahallede toplam 59 hane tespit edilmiştir.

Cizye vergisi hane başına değil, yetişkin ve sağlıklı erkek nüfus başına alınmaktadır. Bu sebeple hanelerdeki tüm cizye verebilecek mükellefler kayda geçirilmiştir. Rumiyan Mahallesi’nde bulunan 59 hanede toplam 90 cizye verebilecek kişi tespit edilmiştir. Başbakanlık Osmanlı Arşivleri’nin ML. VRD. TMT. No. 3373, 3536, 3538, 3547, 3557, 3559 ve 3575 sayılı dosyalarına göre cizye verecek olan kişilerin 4’ü ala, 29’u evsat ve 57’si edna sınıfında vergi verecek olan mükelleflerdir. Ala sınıfından 240 kuruş, evsat sınıfından 870 kuruş ve edna sınıfından da 855 kuruş cizye toplanmıştır. Toplam cizye miktarı ise 1965 kuruştan ibarettir.

1844 yılında Kdz Ereğlisi’nde Rumiyan Mahallesi’nde ikamet eden hanede bulunan cizye mükellef sayısı, meslekleri ve kuruş cinsinden cizye tutarları şöyle sıralanmaktadır :

Rahipler; Karakaşoğlu Senyol veledi Kostandi ( 2 edna, 30 ) ve Bademoğlu Tomaki veledi Yani ( 1 edna, 15 ).

Yemeniciler; Matlaoğlu Nikola veledi Dimitri ( 1 evsat, 30 ), Sarıoğlu Yani veledi Kostandi ( 2 evsat, 1 edna, 45 ), Anonda’nın oğlu Kostandi veledi İlya ( 1 ala, 1 edna, 75 ),  Anayon’un oğlu Haronya veledi İlya ( 1 evsat, 30 ), Dımbıloğlu Andiryan veledi Yordan ( 1 evsat, 30 ), Coydanoğlu Acıesir veledi İlya 1 evsat, 1 edna, 45 ), Deliyanioğlu Tanaş veledi Mihal ( 1 edna, 15 ), Deliyanioğlu Lefter veledi Mihal 2 evsat, 60 ), Edremidoğlu Kostandi veledi Yani ( 1 evsat, 30 ), Hırtlakoğlu Zotasil veledi Kiryako ( 1 edna, 15 ), Gökmenoğlu Yordan veledi Sozari ( 1 evsat, 1 edna, 45 ), Uzunoğlu İstori veledi Yorgi ( 2 edna, 30 ), Uzunoğlu Dimitri veledi Yorgi ( 1 evsat, 30 ), Yemenici Gökmenoğlu Simen veledi Nikola ( 2 edna, 30 ).

Terziler; Gökmenoğlu Yani veledi Kostandi ( 1 edna, 15 ), Deliyanioğlu Sava veledi Lefter ( 2 edna, 30 ), Yosofoğlu Petro veledi Yosaf ( 1 edna, 15 ), Aksakaloğlu Histori veledi Nikola ( 1 evsat, 2 edna, 60 ), Kafuloğlu veledi Yorgi ( 1 ala, 2 edna, 90 ), Abacısavanın oğlu Yorgi veledi İstori ( 2 evsat, 60 ), Kaykıoğlu İlya veledi Yorgi ( 1 edna, 15 ), Micikkaşoğlu Yani veledi Anasot ( 1 edna, 15 ), Kürkçününoğlu İlya veledi Vasil ( 2 evsat, 60 ).

Kuyumcular; Kör Yani oğlu Yorgi veledi Kostandi ( 1 ala, 2 edna, 90 ), Hireklioğlu Yorgi veledi Dimitri 8 1 edna, 15 ), Kayışoğlu Yorgii veledi Kostandi ( 1 edna, 15 ), Zaniloğlu Save ( 1 evsat, 30 ), Zenbuloğlu Dimitri veledi Lefter ( 1 edna, 15 ), Zümbüloğlu Nikola veledi Dimitri ( 1 evsat, 30 ).

Kayıkçı; Anonda’nın oğlu Ananya veledi Panayot ( 1 edna, 15 ).

Kalaycılar; Taslıoğlu Kostandi veledi Dimitri ( 2 edna, 30 ), İlya’nın oğlu Kostandi veledi İlya ( 1 evsat, 1 edna, 45 ), Daroğlu Yorgi veledi Kostandi ( 1 edna, 15 ), Karayılanoğlu damadı Nikola veledi Lefter ( 1 edna, 15 ), Yurkaoğlu Kostandi veledi Yorgi ( 1 ala, 1 evsat, 1 edna, 105 ).

Eskiciler; Taslakoğlu İstefan veledi Yani ( 1 edna, 15 ), Camircioğlu Ufter veledi İstori ( 2 edna, 30 ).

Marangozlar; Beli Anastioğlu İstori veledi Anasti ( 1 evsat, 1 edna, 45 ), Yamandaoğlu Palvni veledi Andon ( 1 evsat, 30 ).

Ekmekçiler; Tabutoğlu İstefan ( 1 evsat, 30 ), Ekmekçi Demircioğlu Dimitri veledi Pedro ( 1 evsat, 30 ).

Amelmendeler ( Emekli ) Hırmızoğlu Kostandin veledi Yani ( 1 evsat, 1 edna, 45 ), Zaniloğlu Pedro veledi Savo ( 1 edna, 15 ).

Börekçi; Soytaroğlu Kostin ( 1 edna, 15 ).

Gemiciler; Zaniloğlu Yani veledi Zani 8 1 edna, 15 ), Kostandioğlu Yorgi ( 2 evsat, 1 edna,        75 ), Edremidoğlu Ananya veledi Yani ( 1 edna, 15 ), Kargaoğlu Yorgi veledi Nikola ( 0 ), Kiremitçioğlu Yorgi veledi Kosdi ( 1 edna, 15 ).

Abacı; Savaoğlu Haralanba ( 1 evsat, 30 ).

Değirmenci; Değirmenci Karapeteroğlu Yorgi veledi Petro ( 1 edna, 15 ).

Dülger; Mimaroğlu Apostol veledi Tanas ( 2 edna, 30 ).

Meyhaneci; Meygedecioğlu Papazoğlu İstori veledi İlya ( 2 edna, 30 ).

Boyacı; İstori veledi Nemdos ( 2 edna, 30 ).

Mesleklere göre cizye vergisine tabi gayrımüslimler; rahip ( 2 ), yemenici ( 14 ), amelmende ( emekli ) ( 2 ), terzi ( 9 ), kuyumcu ( 6 ), kayıkçı ( 1 ), kalaycı ( 5 ), berber ( 1 ), eskici ( 2 ), marangoz ( 2 ), ekmekçi ( 2 ), börekçi ( 1 ), gemici ( 5 ), abacı ( 1 ), değirmenci ( 1 ), dülger           ( 1 ), meyhaneci ( 1 ) ve boyacı ( 1 ) şeklindedir.

Ereğli kasabasında 1844 yılında 4 ala, 29 evsat ve 57 edna olmak üzere 90 cizye mükellefi gayrimüslimden toplam 1965 kuruş vergi alınmıştır.

Paylaşın:
Etiketler:
#

SENDE YORUM YAZ

İLGİNİZİ ÇEKEBİLECEK DİĞER KÖŞE YAZILARI

  • ORHAN AĞABEY

    17 Kasım 2026 Ekonomi, Genel, Gündem, KÖŞE YAZILARI, Tüm Manşetler

    Ahmet Orhan Oğuz(Orhan Ağabey); Ereğli’nin yerli ailelerinden ve yaşamını uzun süredir İstanbul’da sürdürüyor. O şimdi ileri yaşlarda… Orhan Ağabeyi otuz beş yılı aşkın bir zaman önce, aynı sektörde faaliyet gösteren bir şirkette çalışırken, Oğuzlar Petrol’ün patronu Orhan Oğuz olarak uzaktan tanıdım. Gıyabında bile saygıda kusur etmezdik. İş için yanına gittiğimizde desturla yaklaşır, sözünü neredeyse emir telakki ederdik. Duruşu, konuşması, sakinliği, çalışanlarıyla kurduğu ilişki bizde hem saygı hem hayranlık uyandırırdı. E...
  • TANZİMAT DÖNEMİNDE EREĞLİ KÖMÜRLERİ-2

    13 Kasım 2026 Ekonomi, Genel, Gündem, KÖŞE YAZILARI, Tüm Manşetler

    GEÇEN YAZIDAN DEVAM… Ülkenin Kırım Savaşı sırasında Ereğli’deki en verimli kömür ocaklarının işletilmesini Fransa ve İngiltere’ye bırakması sonucu kalan kömür ocaklarının üretimi kendi ihtiyaçlarını karşılayamamıştır. Kırım Savaşı’nın Osmanlı İmparatorluğu’na maliyeti çok yüksek olmuştur. Ereğli Kömür Madeni Kumpanyası büyük bir mali sıkıntı içine düşmüştür. Kumpanya gereken kömür üretimini yapamamış, yaptığını satamamış ve işçilerin ücretlerini ödeyememiştir. Osmanlı İmparatorluğu tebaası Zafirovilo Yorgaki Bazergan, Ereğli kömü...
  • DİKKATİMİ ÇEKENLER!

    09 Kasım 2026 Ekonomi, Genel, Gündem, KÖŞE YAZILARI, Tüm Manşetler

    Hem ülke gündemi hem de yerel gündem hızla değişiyor. Siyasette, ekonomide ve sivil toplumda önümüzdeki günler daha da hareketli geçecek gibi görünüyor. Bu hızlı değişimde gazetedeki yazımla sitedeki yazımı senkronize etmekte inanın zorlanıyorum. Bugün Ereğli ve çevresinde dikkatimi çeken sadece birkaç konuyu bir araya getirmek istedim. NURDAN VE ORHAN OĞUZ'DAN SELAM VAR Söz Ereğli’den açılmışken; ilkten, hemşehrilerimiz Nurdan ve Ahmet Orhan Oğuz çiftini anmadan geçmeyeyim. Yaşamlarını sürdürdükleri İstanbul'dan ülkemize ve mem...
  • DR. TUGAY YAZGAN YAZDI: BİRLİKTE YAŞAMA KÜLTÜRÜ

    08 Kasım 2026 Ekonomi, Genel, Gündem, KÖŞE YAZILARI, Tüm Manşetler

    Bir toplumun medeniyet seviyesi, insanların birbirine ne kadar benzediğiyle değil, birbirlerinden ne kadar farklı oldukları halde bir arada yaşayabildikleriyle ölçülür. Bir düşünün… Aynı sokakta yürüyoruz, aynı şehirde yaşıyoruz, aynı havayı soluyoruz. Fakat birbirimizin düşüncelerine, yaşam biçimlerine, tercihlerine ve hatta varoluşuna tahammül etmekte zorlanıyoruz. Aynı toplumun parçasıyız ama giderek birbirimize yabancılaşıyoruz. Bugün belki de en büyük toplumsal sorunlarımızdan biri, birlikte yaşamanın anlamını unutmuş olmamızdır...