HERAKLEİA PONTİKA’DA RAĞBET GÖREN MİTOLOJİK KÜLTLER

DR. CAN CANVER

cancanver7@gmail.com

Kdz Ereğlisi’nin antikçağdaki pagan dönemlerinde kent halkı arasında inanılan, itibar edilen mitolojik tanrı, tanrıça, kişilik ve yaratıklar efsanelere geçmiştir.

Bunlardan Thebai Kralı Ogygos’un üç kızı; Alalkomencus, Telxure ve aulis, ölümlerinden sonra tanrılaştırılmışlardır. Boiotia bölgesinde Haliarros’ta bir tapınakalrı vardı. Ilımlılık ve yemin tanrıçaları olarak kendilerine tapınılırdı. Herakleia Pontika’ya Boiotia’lılar tarafından getirilmişlerdir.

Poseidon’un oğulları olan Aloadlar, mitolojik devlerdir. Tanrılara karşı isyan edip Olimpos’a ulaşabilmek için Pelion Dağı’nı Ossa Dağı’nın üzerine oturttular. Savaş tanrısı Ares’i 13 ay boyunca bronz bir kavanoz içinde hapsettikleri için Zeus üzerlerine yıldırımlar yağdırmıştır. Herakleia Pontika’lılar bir yanda kurucu tanrıları Herakles’in babası Zeus, diğer yanda Denizler Tanrısı Poseidon’un arasında iki arada bir derede kalmışlardır.

Poseidon, haydut Kerkyon’un kızı Alope’den Hippothoo adında bir oğul peydah etmiştir. Ancak sevgilisi babası tarafından okla öldürülünce, onu Eleusis’te çeşme haline getirmiştir.

Çapkın Poseidon’un aygır biçimine girerek kısrak şekine giren Demeter ile birleşmesinden doğan Areion adlı at da Herakleia Pontika’lılar tarafından kutsal sayılmıştır.

Cehennem ırmağı Akheron’un oğlu olan Askalaphos; Hades’le Persephone’nu suçlu göstererek Demeter’i kızdırdığı için bir kayanın altına gömülmüş ve baykuşa dönüştürülmüştür. Herakleia’lılar da bu nedenle ona kızgındırlar.

Boiotia’lıların arabasını kaplanların çektiği Şarap Tanrısı Dionysios şerefine kutladıkalrı ‘agrionia’ denen şenlikler Herakleia Pontika’da da rağbet görmüştür. Bunda kadınlar geceleri toplanır, tanrının ilham perilerinin yanında saklandığını söyler ve onu arıyormuş gibi yaparlardı. Bu ziyafetten sonra birbirlerine bilmeceler sorarlardı.

Herakleia Pontika’lılar, keçi ayaklı olduğu için Pan’a ‘aigipan’ lakabını vermişlerdi. Boynuz, keçi ayağı ve bir kuyruk ile temsil edilen satirlere de bu adı veriyorlardı.

Herakleia’lılar, cehennemde, Helios ( Güneş ) ve Gaia ( toprak )’ın oğullarından birinin adını taşıyan nehire Akheron derlerdi. Tanrılar savaşında Titanlar’a su verdiği için Zeus tarafından bir yeraltı nehri haline getirildi ve kayıkçı Kharon’un, cehenneme girecek ölüleri kara suların ötesine taşıdığı söylenir. Styx gibi Akheron da ruhların bir daha dönmemek üzere geçtikleri bir nehirdi.

Kharon, Yunan, Etrüsk ve Roma mitolojilerinde cehennem kayıkçısıdır. Bir ‘obolos’ karşılığında ölülerin ruhlarını cehennem ırmaklarından geçirir, canlılar veya mezarsız kalmış ölüleri kabul etmezdi. Bundan dolayı da ölülerin ağzına ona verilmek üzere bir obolos konurdu. ‘Lekythos’ denen cenaze testisinin üzerinde elinde bir kürek tutan kayıkçı kıyafetli, sakallı, düşünceli bir ihtiyar biçiminde tasvir edilir. Çarpık burunlu, sivri kulaklı ve asık yüzlü Etrüsk Kharon’un görünüşü bambaşkadır. Elindeki topuzla ruhları kovalar, savaşlarda insanları öldürür veya canilere yardım eder.

Tanrıların en güzeli olan Apollon, gün ve aydınlık tanrısıdır. Zeus ile Leto’nun oğlu, Artemis’in kardeşidir. Delphoi kahinidir.

Adonis ise yaban domuzu tarafından öldürülen Fenike tanrısıdır. Sevgilisi Astarte ( Afrodit ) onu ölümden kurtarmak için cehenneme iner. Adonis’in hikayesi Yunanlı şair Panyasis tarafından MÖ V.yz.da yazılmıştır. Pompei duvarlarında; Afrodit’in kollarında ölen Adonis resmi, Lübnan ( Gnineh )’da Adonis’i silahlı olarak gösteren kaya içine oyulmuş ilkel bir anıt, Vatikan Müzesi’nde ayakta duran Adonis heykeli, Michalengolo, Canova’nın heykelelri, Tiziano, Albani, Rubens, Nicolas Poussin’in resimleri betimlenmiştir. Herakleia’lılar da Afrodit’ten dolayı Adonis’i benimsemişlerdir. Üremenin erkek ilkesi Adonis ile doğurganlığın timsali Astarte adına törenler yaparlardı.

Aşk ve Güzellik Tanrıçası Aphrodite, Homeros’a göre Zeus ve Dione’nin kızıdır. Deniz dalgalarının köpükleri içinde istiridye kabuğunda doğduğu da söylenir. Bundan dolayı su yüzüne çıkan anlamında Kıbrıslı adını alır. Sevgilisi Ares’tir ama o Adonis’e aşıktır. Savaş Tanrısı  Ares’ten oğulları Eros doğmuştur. Ancak Herakles ile de aşna fişne işleri olmuştur. Adına Aphrodisias ( Aydın ili Karacasu kazası Geyre köyü, MÖ III.bin ) kenti kuruldu. Kent Afrodit heykelciliğinin merkezi olmuştur.

Deniz Tanrıçası Amphitrite, Poseidon’la evlenmiş, bu evlenmeden Triton ile birçok su perisi dünyaya gelmiştir. Amphitrite, su üstünde yunus balıklarının veya deniz atlarının çektiği bir arabada gösterilir ki; her iki yanında Tritonlar’la Nereid’ler bulunur. Poseidon’dan ötürü Herakleia Pontika’da da sayılmıştır.

Apollon ve su perisi Kyrene’nin oğlu olan Aristaios; Musalar tarafından yetiştirilmiştir. İnsanlara arı beslemesini ve bağ yetiştirmesini öğretmiştir. İstemeyerek Eurydike’nin ölümüne sebep olduğu için su perileri Aristaios’un arılarını öldürerek arkadaşlarının öcünü aldılar. Louvre Müzesi’nde Eskiçağ heykelleri arasında Diana ve Herakles’in yanında Aristaisos olmak üzere kabartması sergilenmektedir.

Teselyalı Irmak tanrısı Peneios’un kızı Daphnae, kendisini kovalayan Apollon’un elinden kurtulmak için çabalarken Zeus tarafından defneye dönüştürülür. Ereğli yöresinde de bol miktarda defne ağacı bulunduğu için Herakleia’lılar için kutsal sayılmıştır.

Başatnrıça Hera, kocasının çapkınlıklarından intikam almak için bir ölümlü ile birleşmesinden çok çirkin olan Ateş Tanrısı Hephaistos’u doğurmuştur. Afrodit ile evlendirildi. Herakles’in zırhını, Zeus’un asasıyla kalkanını, Akhilleus’un kalkanını o yapmıştır.

Zeus ile Hera’nın kızı olan Hebe, genç kızlığın simgesidir. Olimpos’ta tanrılara balözü sunardı. Herakles ölünce Olimpos’a çıkarılır ve onunla evlendirilerek ebedi gençlik kazanır.

Bahçeler ve bağlar tanrısı Priapos’a da Herakleia Pontika’da rağbet edilirdi. Dionysios ile Afrodit’in oğlu olduğu söylenir. Aynı zamanda sürüleri, arıları ve balıkçıları koruyan bir kır ve deniz tanrısıydı. Malikanelerinin girişlerine onun bir ‘ithyphallos’ resmi konulurdu. Bu resim kötülükleri uzaklaştırır, huzuru sağlardı. Alameti erkeklik organıydı.

Zeus’un kanatlı kadın habercisi ve Athena’nın sırdaşı, zafer tanrıçası Nike’ye de Herakleia’da tapınıldığının bir kanıtı olan kuyu alınlığı bugün Ereğli Müzesi’nin bahçesinde sergilenmektedir.

Herakleia Pontika’lılar tarafından tapınılan Şarap Tanrısı Dionysos şerefine Ocak ayında cendere şenlikleri düzenlenirdi. ‘Lenaia’ denen bu törenlerde bir maskeliler alyı geçer, tiyatro yarışmaları yapılırdı. Dionysios ayinlerine katılan kır perilerine ‘mainastar’ denirdi. Saçları dağınık, yarı çıplak ve değneklerini salalyıp naralar atar halde temsil edilirlerdi.

Dionysios, kendini öldürmek isteyen Lykurgos’u ihbar eden Trakyalı kahraman Kharops’a ödül olarak Trakya krallığını verdi ve sırlarını öğretti. Orpheus’un büyükbabası olan Kharops, Dionysios’un sırlarını insanlara nakletti ve Orpheusçuluk’u başlatmıştır. Mitolojik ozan Orpheus’un öğretileri Herakleia Pontika’da da yayılmıştır.