OSMANLI’NIN SON DEVRİNDE KDZ EREĞLİSİ EVKAF MEMURLARI

DR. CAN CANVER

cancanver7@gmail.com

TDV İslam Ansiklopedisi’nin ‘’Evkaf-ı Hümayun Nezareti’’ bahsinde Nazif Öztürk’ün ifadesine göre; Evkaf-ı Hümayun Nezareti, II. Mahmud tarafından, sultanlara ve yakınlarına ait dağınık bir vaziyette bulunan vakıfların tek elden idaresi maksadıyla 1826 yılında kurulmuştur.

Nezaretin kurulma sebepleri ararsında, çok dağınık bir vaziyette olan vakıf yönetiminin tek elde toplanması yanında vakıf sektöründe baş gösteren yolsuzlukların ortadan kaldırılması, devlet yapısının batı tarzında merkezi bir anlayışla yeniden düzenlenmesi ve vakıf potansiyelinden devletin diğer sektörlerinde de faydalanma fikri, dini çevrelerin gücünü kırma düşüncesi ve batılı dostları memnun etme eğilimleri de yer almaktadır. Ancak her şeyden önce vakıf sektöründe yaşanan dağınıklık ve keyfiliğe son vermek, vakıfların yönetimini toplum ve kurum lehine ıslah etmek, nezaret bünyesinde teşkil edilecek Evkaf Hazinesi kanalıyla vakıflar arası kaynak aktarımını gerçekleştirerek geliri giderini karşılamayan vakıflara destek sağlamak gibi düşünceler ön planda tutulmuştur.

Nezaretleri, Haremeyn ve Şeyhülislam’lığa ait vakıfların dışında kalan bütün vakıfların Evkaf-ı Hümayun Nezareti’ne bağlanmasına dair irade-i seniyyede ise hayratını imar etmek ve hayır hizmetlerini yerine getirmek şeklinde ifade edilmektedir.

Evkaf-ı Hümayun Nezareti’nin teşkilatı kuruluşundan itibaren dinamik bir yapıya sahip olmuştur. İhtiyaç duyulan her an yeni daireler kurulmuş veya mevcut dairelerde yeni düzenlemeler yapılmıştır.

Merkez teşkilatı gibi nezaretin taşra teşkilatı da ancak belirli merhalelerden sonra istikrar kazandı. Osmanlı ülkesinde mevcut, idaresi Evkaf-ı Hümayun ve Haremeyn hazinelerine ait taşradaki mazbut vakıf bina ve arazilerin, Tanzimat’ın getirdiği yeni esaslara göre ‘’hükkam-ı belde’’ gözetiminde mahalli meclislerce idare edilmesi kararlaştırılmıştı.

Evkaf-ı Hümayun Nezareti’nin taşra teşkilatı, yerleşim birimlerinin büyüklüğüne ve o yörede bulunan vakıf potansiyeline göre ilk önce muhasebecilik ve müdüriyet olarak ikiye ayrılmıştı. Kaza evkaf memurlukları hariç yirmi dokuzu muhasebecilik, doksan biri müdürlük olmak üzere Osmanlı dönemi evkaf teşkilatı taşra kuruluşu 120 birime ulaşmıştı.

Kastamonu Salnamelerine göre 1875-1878 yılları arasında Kdz Ereğlisi’nde evkaf vekillerinin görev yaptıklarını anlıyoruz. Bu da; o yıllarda kentimizde vakıf kurum ve malalrı bulunduğunu işaret etmektedir. Görevli evkaf vekilleri şu kişilerden oluşmaktadır:

1875 ve 1876 yıllarında Eyüb Bey, 1877 ve 1878 yıllarında Mehmed Raşid Efendi…