GÜNÜMÜZÜN EN ÖNEMLİ DEĞERİ: İNSAN KALABİLMEK

Uzman Psikolog Dr. Tugay YAZGAN

tyazgan@haberhayat.net

Teknoloji ilerledi, şehirler büyüdü, bilgiye ulaşmak saniyeler sürüyor. Yapay zeka artık yalnızca sorularımıza cevap vermiyor; metin yazıyor, resim çiziyor, karar süreçlerine ortak oluyor. Buna rağmen çağımızın en büyük sorunu bilgi eksikliği değil; insan eksikliği.
Çünkü insan olmak ile insan kalabilmek aynı şey değil!

Doğmak bizi biyolojik olarak insan yapar ancak vicdanlı olmak, merhamet göstermek, adalet duygusunu korumak, başkasının acısını hissedebilmek ve gerektiğinde kendi çıkarından vazgeçebilmek bizi gerçekten “insan” yapan özelliklerdir. İşte bunlar bugün, belki de tarihin hiçbir döneminde olmadığı kadar büyük bir sınavdan geçiyor.

Filozof Sokrates, “Sorgulanmamış hayat yaşamaya değmez.” derken yalnızca düşünmeyi değil, kendimizi sürekli gözden geçirmeyi de öğütlüyordu. Bugün ise kendimize şu soruyu sormaya ne kadar zaman ayırıyoruz?
“Ben nasıl bir insana dönüşüyorum?”

Çoğumuz gün içinde onlarca e-postaya cevap veriyor, yüzlerce sosyal medya paylaşımına göz atıyor, sayısız bildirimle meşgul oluyoruz. Ancak aynı gün içinde kaç kişinin gözlerinin içine gerçekten bakıyoruz, kaç kişiyi gerçekten dinliyoruz?
Modern çağ, iletişimi artırdı; ilişkiyi ise azalttı.
Sosyolog Zygmunt Bauman, modern dünyayı “akışkan” olarak tanımlar. Ona göre artık ilişkiler, kurumlar, hatta kimlikler bile kalıcı olmaktan çıkmıştır. Her şey hızla tüketilmektedir. Ne yazık ki bu tüketim kültürü yalnızca eşyaları değil; dostlukları, sevgiyi ve güveni de içine almıştır.
Eskiden insanlar kafası sıkıştığında komşusunun kapısındaydı, şimdi aynı apartmanda yaşayan insanlar birbirlerinin isimlerini bilmiyor. Eskiden çocuklar sokakta birlikte büyürdü; bugün aynı evde yaşayan aile bireyleri bile farklı ekranlara bakarak akşamı geçiriyor.

Teknoloji bizi birbirimize bağladı ama birbirimize yakınlaştırabildi mi?

İş dünyasında da benzer bir dönüşüm yaşanıyor. Artık birçok kurum teknik beceriyi ölçebiliyor; yapay zeka adayların özgeçmişini saniyeler içinde analiz edebiliyor fakat hiçbir algoritma, bir çalışanın zor durumdaki arkadaşına sessizce destek oluşunu, bir yöneticinin adalet duygusunu ya da bir öğretmenin öğrencisinin gözlerindeki kaygıyı fark edişini ölçemiyor.
İnsan olmanın en kıymetli tarafı ise burada saklı…

Filozof Immanuel Kant, insanın hiçbir zaman yalnızca bir araç olarak görülmemesi gerektiğini söyler. İnsan, kendi başına bir amaçtır. Oysa günümüzde insanlar çoğu zaman performans tablolarına, takipçi sayılarına, satış hedeflerine ya da üretkenlik grafiklerine indirgeniyor. Bir kişinin değeri, kim olduğundan çok ne kadar ürettiğiyle ölçülmeye başlanıyor. Bu bakış açısı, insanı görünmez biçimde yıpratıyor.

Psikolog Carl Rogers, bireyin gelişebilmesi için en temel ihtiyacın “koşulsuz kabul” olduğunu söyler. Bugün ise insanlar, beğenildikleri kadar değerli olduklarını düşünmeye başlıyor. Sosyal medya, görünürlüğü değerle karıştıran bir kültür oluşturuyor. Daha çok izlenmek, daha çok konuşulmak, daha çok alkış almak… Fakat bütün bunların arasında insanın kendi iç sesi giderek kısılıyor.
Belki de bu yüzden çağımızın en büyük yalnızlığı, kimsenin olmaması değil; insanın kendisine yabancılaşmasıdır.

Viktor Frankl, Nazi toplama kamplarında yaşadığı tarifsiz acılara rağmen şu cümleyi kurmuştur: “İnsanın elinden her şeyi alabilirsiniz; fakat bir şeyi asla: Her koşul altında kendi tutumunu seçme özgürlüğünü.”

İşte insan kalabilmek tam da budur.
Haksızlığa uğradığında adaleti seçebilmek…
Güç eline geçtiğinde kibir yerine tevazuyu tercih edebilmek…
Kimsenin görmediği yerde dürüst davranabilmek…
Karşılık beklemeden iyilik yapabilmek…

Çünkü ahlak, alkış varken değil; kimse bakmazken ortaya çıkar. Bugün çocuklarımızı yabancı dil öğrenmeye, yazılım geliştirmeye, sınav kazanmaya teşvik ediyoruz. Bunların hepsi değerlidir. Ancak aynı çocuklara paylaşmayı, özür dilemeyi, hata yaptığında sorumluluk almayı ve farklı düşünen insanlara saygı göstermeyi de öğretebiliyor muyuz?

Geleceğin dünyasında teknik bilgi her zamankinden daha kolay ulaşılabilir olacak. Yapay zeka birçok işi bizden daha hızlı yapacak. Belki hesaplamada, veri analizinde ve rutin üretimde insanı geride bırakacak fakat merhamet edemeyecek, vicdan azabı çekemeyecek, bir annenin gözyaşını gerçekten hissedemeyecek ya da bir dostun omzuna içtenlikle dokunamayacak.
İşte insanı hala vazgeçilmez kılan şey bu!

Belki de geleceğin en değerli diploması, en yüksek maaşı ya da en parlak teknolojisi değil; güven veren bir karakter olacaktır.
Çünkü bilgi çağları değişir.
Ekonomiler yükselir, düşer.
Teknolojiler eskir.
Ama insanlık, her çağda aynı soruyla sınanır:
“Bütün bunların içinde insan kalabildin mi?”
Belki de geleceğin en büyük başarısı, daha zeki makineler üretmek değil; daha vicdanlı insanlar yetiştirebilmektir. Çünkü bir toplumun gerçek gelişmişliği, binalarının yüksekliğiyle değil; insanlarının birbirine nasıl davrandığıyla ölçülür.
Ve günün sonunda geriye ne servet kalır ne de unvanlar…
İnsanların hafızasında yer eden tek şey, onlara nasıl hissettirdiğimizdir.
İnsan kalabilmek, çağımızın en zor sınavı olduğu kadar en büyük umududur.