HAYAT GERÇEKTEN İYİ BİR ÖĞRETMEN MİDİR?

Uzman Psikolog Dr. Tugay YAZGAN

tyazgan@haberhayat.net

“Hayat insana her şeyi öğretir.” Bu cümleyi kaç kez duyduk, kaç kez söyledik bilmiyorum. Bir başarısızlığın ardından, bir ayrılığın sonrasında, iflas eden bir iş insanının ya da ağır bir hastalık geçiren birinin ağzından mutlaka çıkar bu söz. Sanki hayat görünmez bir okulmuş da herkes mezun oluyormuş gibi…

Oysa biraz durup düşünelim. Gerçekten herkes öğreniyor mu? Belki de sorunun dosrusu “Hayat öğretiyor mu, yoksa sadece yaşatıyor mu?”dur!

İnsanlık tarihi boyunca filozoflar deneyimin bilgeliğe dönüşmesini tartıştı. Antik Yunan’da Sokrates, “Sorgulanmamış hayat yaşamaya değmez.” derken aslında deneyimin tek başına yeterli olmadığını söylüyordu. Çünkü yaşamak başka şeydi, yaşadığını düşünmek başka…

Bugün psikoloji de benzer bir noktaya geliyor. Bir olayın kişiyi değiştiren şey olmadığı; o olaya yüklediği anlamın değişimi başlattığı kabul ediliyor.

İki kişi aynı ihaneti yaşayabilir. Birisi, “Artık kimseye güvenmem.” diye hayatını korkuyla örer; diğeri ise, “İnsan seçerken nelere dikkat etmem gerektiğini öğrendim.” diyebilir.

Olay aynıdır. Öğrenme farklıdır. Çünkü öğretmen hayat değil, zihindir.

Psikolojide “deneyim” ile “öğrenme” aynı şey değildir. Travma yaşayan herkes olgunlaşmaz. Aksine, bazı insanlar yaşadıkları acının içinde donup kalabilirler. Psikolojide buna travmanın kronikleşmesi denir. Yaşanan olay, kişinin dünyaya bakışını daraltır. Sürekli aynı savunmaları üretir, aynı hataları tekrar eder, aynı ilişki kalıplarına döner. Dışarıdan bakıldığında çok şey yaşamıştır ama aslında hiçbirini zihinsel olarak işlememiştir. Tıpkı okunmuş ama anlaşılmamış bir kitap gibi… Bu yüzden yaş almakla olgunlaşmak aynı şey değildir.

Yıllar yalnızca takvimi büyütür. İnsan ise ancak düşünürse büyür.

Sosyoloji ise meseleye başka bir pencere açıyor. Biz çoğu zaman “Hayat bana bunu öğretti” derken aslında hayatın değil, içinde yaşadığımız kültürün bize öğrettiklerini tekrar ediyoruz.

Mesela ekonomik kriz yaşayan biri “Paran varsa değerlisin.” sonucuna varabilir. Başka biri aynı krizden “Dayanışma olmadan ayakta kalamayız.” sonucunu çıkarabilir.

Toplum, aile, eğitim sistemi ve içinde bulunduğumuz sosyal çevre; yaşadığımız olayların anlamını belirleyen görünmez çerçevelerdir çünkü insan hiçbir zaman boşlukta öğrenmez.

Her deneyim, kültürün filtresinden geçer. Bu yüzden aynı savaş farklı toplumlarda farklı nesiller yetiştirir. Aynı yoksulluk, bir ailede cimriliği, başka bir ailede cömertliği büyütebilir.

Hayat herkese aynı dersi vermez. Çünkü herkes aynı sınıfta değildir.

Felsefe ise daha sert bir soru sorar: Acı gerçekten gerekli midir?

Modern dünyanın en romantikleştirdiği cümlelerden biri şudur: “Beni acılarım büyüttü.”

Belki…

Ama acı tek başına öğretmez. Yanlış dozda alınan ilaç nasıl öldürebiliyorsa, işlenmeyen acı da insanı yalnızca sertleştirir. Bilgelikle sertlik birbirine benzemez. Bilge insan daha anlayışlı olur. Sertleşen insan ise yalnızca daha kırılgan hale gelir. Aralarındaki fark dışarıdan kolay fark edilmez. Çünkü ikisi de sessiz görünür ama biri huzurludur; diğeri yalnızca yorulmuştur.

Psikolojide son yıllarda sıkça konuşulan kavramlardan biri “Travma Sonrası Büyüme”dir. İlginç olan şudur: Her travma büyüme getirmez.

Araştırmalar, büyümenin ancak kişinin yaşadığı olayı yeniden anlamlandırabildiğinde ortaya çıktığını gösteriyor.

Yani acı değil… Acıyla kurulan ilişki öğreticidir. Bir başka ifadeyle hayat sınavı yapar ama cevabı yazan yine insandır.

Belki de hayatı iyi bir öğretmen yapan şey yaşanan olaylar değildir. Öğretmen, aslında olaylardan sonra sorduğumuz sorulardır.

“Neden benim başıma geldi?” sorusu insanı kurban yapabilir. “Buradan ne öğrenebilirim?” sorusu ise özne haline getirebilir. Sorular değişince insan da değişir.

Bu arada hayatın kötü bir öğretmen olduğunu söyleyenler de vardır çünkü hayat çoğu zaman önce sınav yapar, sonra dersi verir. Hatta bazen dersi bile vermez, sadece kaybettirir.

Bazı insanlar aynı hatayı kırk yıl boyunca tekrarlar. Bazıları ise tek bir başarısızlıktan sonra yönünü tamamen değiştirir.

Demek ki öğretici olan zaman değil… Farkındalıktır.

Belki de en büyük yanılgımız, deneyimi otomatik olarak bilgelikle karıştırmamızdır. Oysa deneyim ham maddedir. Bilgelik ise işlenmiş halidir.

Tıpkı toprağın kendiliğinden ev olmaması gibi…

Taşın kendiliğinden heykele dönüşmemesi gibi…

Yaşanmışlık da kendiliğinden karakter inşa etmez. İnsan yaşadıklarını düşünerek, sorgulayarak, yüzleşerek ve bazen de yardım alarak anlamlandırdığında değişir.

Hayat yalnızca malzemeyi verir. İnşa eden ise insandır.

“Hayat bana ne öğretti” doğru soru değil … “Ben, hayatın bana gösterdiklerinden ne öğrenmeyi seçtim?” İnanın bana bilgelik bu sorunun içinde saklıdır.