1844 YILINDA BENDER EREĞLİ’DE VERGİ GELİRLERİ

DR. CAN CANVER

cancanver7@gmail.com

2010 yılında ‘Temettüat Defterlerine Göre Karadeniz Ereğli’nin Ekonomik ve Sosyal Tarihi’ başlıklı yüksek lisans tezini Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İktisat Ana Bilim Dalı İktisat Tarihi Bilim Dalı’na sunan Tansu Hilmi Hançer, 1844 yılında Bender Ereğli kasabasının vergi durumu hakkında önemli bilgiler vermektedir.

1844 Temettüat Defterleri’ndeki kayıtlardan hesaplanan  toplam vergi miktarına ve oranına ulaşılmıştır. Vergilerin oransal ifadelerine bakıldığında Ereğli kaza merkezinde aşar, aşar-ı bağ ve aded-i ağnam gibi zirai vergi türlerinde büyük miktarda vergi oluşturulmadığı dikkati çekmektedir. En fazla miktar ve oranda vergi, vergi-yi mahsusa da hesaplanmıştır. Vergi-yi mahsusa, ticaret, zanaat, esnaflık ve kira geliri gibi kişisel temettulardan alınan vergi miktarını ifade etmektedir. Bu açıdan bakıldığında da Ereğli kasabası genel olarak kırsal bir iktisadi görünüm ortaya koymamaktadır.

Ereğli kasabasında 1844 yılında mahallelerin hane sayıları şu şekilde kayıt altına alınmıştır : Akarca ( 44 9, Kirmanlı ( 35 ), Murtaza ( 38 ), Müftü ( 27 ), Rumiyan ( 59 ), Sultan Orhan                 ( 167 ) ve Sultan Süleyman ( 155 )…

Mahallelere düşen vergi-yi mahsusa miktarları da şöyledir : Akarca 4058 kuruş, Kirmanlı 3840 kuruş, Murtaza 3573 kuruş, Müftü 2596.5 kuruş, Rumiyan 6883 kuruş, Sultan Orhan 15.067 kuruş ve Sultan Süleyman 14.575 kuruş olmak üzere toplam 50.592 kuruştur.

Ereğli kasabasının 1844 yılı aşar vergi gelirleri de şu şekilde kaydedilmiştir : Akarca 183.5. kuruş, Kirmanlı 28 kuruş, Murtaza 30 kuruş, Müftü 123 kuruş, Sultan Orhan 217 kuruş ve Sultan Süleyman 96 kuruş olmak üzere toplam 677.5 kuruş… Rumiyan Mahallesi’nde aşar vergisi geliri kaydı bulunmamaktadır.

Kasabanın aşar-ı bağ gelirleri de şöyledir : Akarca 195.5, Kirmanlı 13, Murtaza 15, Müftü 32, Sultan Orhan 429 ve Sultan Süleyman 76.1 kuruş olmak üzere toplam 760.6 kuruş olup Rumiyan Mahallesi2nde bu vergi dilimine ait bir meblağ kaydı yoktur.

Bender Ereğli kasabasının sadece Sultan orhan Mahallesi’nde 321.5 kuruş tutan adet-i ağnam vergi geliri elde edildiği görülmektedir. Cizye vergisi de sadece Rumiyan Mahallesi’ndeki gayrımüslim ahaliye ait olup 1965 kuruş tutmaktadır.

Bu kayıtlar bağlamında Ereğli kasabasının mahallelerinden elde edilen vergiler de şöyle belirlenmiştir : Akarca 4467, Kirmanlı 3881, Murtaza 3618, Müftü 2751.5, Rumiyan 8848, Sultan Orhan 16.034.5 ve Sultan Süleyman 1474.71 olmak üzere toplam 54.317.1.kuruş tutmaktadır.

Başbakanlık Osmanlı Arşivi ( BOA )’nin ML. VRD. TMT. No. 3373, 3536, 3538, 3547, 3557, 3559 ve 3575 sayılı dosya kayıtlarına göre Ereğli kasabasının mahallelerinde hane başına düşen vergi meblağları şöyle belirlenmiştir : Akarca 100.88 kuruş, Kirmanlı 110.88 kuruş, Murtaza 95.51 kuruş, Müftü 101.90 kuruş, Rumiyan 149.96 kuruş, Sultan Orhan 36.01 kuruş ve Sultan Süleyman 95.14 kuruş olup kasaba genelinde hane başına düşen vergi tutarı 103.18 kuruş olarak belirlenmiştir.

Aynı dosya bilgilerine göre Ereğli kasabası mahallelerinin gelirleri de şöyledir : Akarca 33.156, Kirmanlı 26.223, Murtaza 31.840, Müftü 21.808, Rumiyan 40.947, sultan Orhan 114.380 ve Sultan Süleyman 95.980.5 kuruş… Buna göre Ereğli kasabasının 1844 yılı toplam geliri 364.334.5 kuruş olarak kaydedilmiştir.

Ereğli kasabasının mahallelerindeki vergi-gelir yüzdesel oranları da şu şekilde hsaplanabilir : Akarca % 13.38, Kirmanlı % 14.79, Murtaza % 11.36, Müftü % 12.61, Rumiyan % 21.6, Sultan Orhan % 14.01 ve Sultan Süüleyman % 15.36 olup Bender Ereğli’nin genel ortalaması ise % 14.86’dır.

Hesaplamalarda bazı mahallelerde hem miktar açısından hem de vergi-gelir oranı açısından ciddi farklılıkların bulunduğu dikkati çekmektedir. Tespit edilen en düşük vergi miktarı Müftü Mahallesi’nde hesaplanmıştır. Ancak gelir miktarı göz önüne alındığında en düşük vergi oranı Murtaza Mahallesi2nde % 11.36 ile belirlenmiştir. En yüksek vergi miktarı toplam 16.034.5 kuruş ile Sultan Orhan Mahallesi’nde tespit edilmiştir. Ancak gelir miktarı dikkate alınarak yapılan oransal hesaplamada en yüksek vergi oranı % 21.60 ile Rumiyan Mahallesi’nde belirlenmiştir. Ayrıca Rumiyan Mahallesi’nde hane başına düşen vergi miktarı da Ereğli kasaba ortalamasının üzerindedir.

Gayrımüslimlerin yaşadığı ve diğer Müslüman mahallelerine göre daha yüksek vergi oranının hesaplandığı Rumiyan Mahallesi’nde bu sonucun ortaya çıkmasında vergi olarak sadece gayrımüslimlerden alınan cizye vergisinin eklenmesinin büyük etkisi vardır.