VERGİ-Yİ MAHSUSA VE KDZ. EREĞLİSİ

DR. CAN CANVER

cancanver7@gmail.com

Vergi-yi Mahsusa, Tanzimat dönemindeki yeniliklerin getirdiği reform ve ıslah çalışmalarından sonra hanelerin ve hane reislerinin edindiği temettuları karşılığında alınan bir gelir vergisidir.

Vergi-yi Mahsusa hesaplamalarında iki türlü kesim bu vergiden muaf tutulmuştur. Bu kesimler 1844 Temettüat Defterleri’ndeki kayıtlardan da anlaşılmaktadır. Birinci kesim muhtar, imam ve rahip gibi görevlileri ve din adamlarını içeren gruptur. İkinci grupta ise yetim, talebe, sakat, hasta, amelmende ( emekli ) gibi toplumdaki muhtaçları kapsayan kişiler bulunmaktadır.

Tansu Hilmi Hançer, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü İktisat Ana Bilim Dalı İktisat Tarihi Bilim Dalı’na 2010 yılında sunduğu ‘Temettüat Defterlerine Göre Karadeniz Ereğli’nin Ekonomik ve Sosyal Tarihi’ adlı yüksek lisans tezinde  1844 yılında ilçemizdeki vergi-yi mahsusa miktarlarını sunmaktadır.

Tez sahibinin yararlandığı BOA ( Başbakanlık Osmanlı Arşivleri )’nın ML. VRD. TMT. No. 3373, 3536, 3547, 3557, 3559 ve 3575 sayılı dosyalarında Ereğli’nin mahallelerinin hane sayıları ve mahalle başına düşen vergi-yi mahsusa miktarları ile hane başına düşen vergi-yi mahsusa yükümlülükleri belirtilmektedir. Buna göre;

Akarca Mahallesi’nin 44 hanesine düşen vergi-yi mahsusa miktarı 4058 kuruş, hane başına düşen kısmı ise 92.22 kuruştur. Bu mahallede vergi-yi mahsusa ödemeyen hane sayısı ise 3’tür. 35 haneli Kirmanlı Mahallesi’nde toplam 3840 kuruş tutan vergi-yi mahsusanın hane başına düşen dilimi 109.71 kuruş olup 5 hane bu vergiden muaftır. 3573 kuruş vergi düşen 38 hanelik Murtaza Mahallesi’nin hane başına yükümlülüğü 94.02 kuruş, vergi ödemeyen hane sayısı ise 4’tür.

Müftü Mahallesi’nin 27 hanesi, toplam 2596.50 kuruşluk yükümlülüğünü hane başına 96.16 kuruş olarak paylaşmaktadır. Zengin oldukları anlaşılan bu mahalle haneleri arasında vergi muafiyeti olan hane görülmemektedir. 59 hanelik Rumiyan Mahallesi’nde 6883 kuruş vergi yükümlülüğünün hane başına düşen miktarı 116.66 kuruş olup 2 hane vergiden muaftır.

Yine zengin sakinleri olduğu gözlenen Sultan Orhan Mahallesi’nin 167 hanesinin vergi bedeli 15.067 kuruş olup hane başına 90.22 kuruş ödeme bedeli düşmektedir. 25 hane ise vergiden muada tutulmuştur. Sultan Süleyman Mahallesi’nin hane sayısı ise 155 olup toplam 14.575 kuruş vergi miktarının hane başına düşen kısmı 94.03 kuruş olup 19 hane vergiden muaftır.

Ereğli kaza merkezine ait defterler incelendiğinde her bir mahalleye ait kayıtlardan buralarda toplanmış olan vergi-yi mahsusa miktarları görülebilmektedir. Tüm mahallelerde toplanan vergi-yi mahsusa yekunu 50.592 kuruş olup 525 hanesi bulunan Ereğli kasaba genelinde toplanan bu miktar, kasabada bulunan toplam hane sayısına bölündüğünde, Ereğli için hane başına düşen ortalama vergi-yi mahsusa miktarı 96.36 kuruştur.

Ortalamalar her mahalle için ayrıca hesaplandığında hane başına en düşük ortalama Akarca Mahallesi’nde 92.22 kuruş olarak tespit edilmiştir. Kasaba ortalamasını geçen mahalleler ise; Kirmanlı, Müftü ve Rumiyan mahalleleridir. En yüksek hane başına vergi-yi mahsusa ortalaması gayrımüslimlerin bulunduğu Rumiyan Mahallesi’nde belirlenmiştir. Bu mahallede haneler kasabadaki en yüksek vergi oranını ödemişlerdir.

Sonuç olarak 1844 yılında Kdz Ereğlisi’nde toplam 467 hane vergi-yi mahsusa öderken, 58 hane bundan muaf tutulmuştur.